Bəzi yazıçılar kitab yazır. Bəziləri isə insan ruhunun gizli tərəflərini açır. Mixail Bulqakov məhz ikinci sənətkarlardan idi. Onun əsərlərini oxuyanda reallıqla mistikanın, gülüşlə faciənin, insanla şeytanın sərhədi birdən-birə silinir. Bulqakovun dünyasında həyat heç vaxt sadə görünmür. Orada həmişə görünməyən bir həqiqət, insan ruhunun gizli ağrısı və azadlıq uğrunda səssiz savaş var.
1891-ci ilin mayında Kiyevdə doğulan Mixail Bulqakov ziyalı və maarifçi bir ailədə böyümüşdü. Atası ilahiyyat müəllimi idi. Evlərində kitabların, dillərin, elm və düşüncənin xüsusi yeri vardı. Kiçik yaşlarından fransız, alman, ingilis və latın dillərini öyrənməsi onun gələcək dünyagörüşünü formalaşdırdı. Sonralar əsərlərində hiss olunan Avropa düşüncəsi, fəlsəfi dərinlik və ironiyanın kökündə bir az da həmin mühit dayanırdı.
Amma Bulqakov əvvəlcə yazıçı yox, həkim oldu.
İnsan ağrısını yaxından tanıyan həkim
Kiyev Universitetinin tibb fakültəsini fərqlənmə ilə bitirən Bulqakov Birinci Dünya müharibəsinin ən ağır illərində hospital və kənd xəstəxanalarında çalışdı. Müharibənin qanı, xəstə insanların ümidsiz baxışları, kənd həyatının səssiz faciələri onun yaddaşında dərin izlər buraxdı.
Sonralar yazdığı Gənc həkimin qeydləri əsərində həmin illərin izləri açıq hiss olunur. Bu kitabda yalnız bir həkimin həyatı yoxdur; burada insanın qorxu ilə üz-üzə qalması, tənhalıq, məsuliyyət və həyatın kövrəkliyi var.
Bulqakov insan bədənini müalicə etməyi öyrənmişdi. Amma zaman keçdikcə insan ruhunun daha ağır yaralar daşıdığını anladı. Bəlkə də elə buna görə o, stetoskopu qoyub qələmi götürdü.
Morfin, müharibə və daxili qaranlıq
Onun həyatı heç vaxt sakit olmadı. Müharibə, inqilab, aclıq və siyasi xaos Bulqakovun taleyindən də keçdi. Ağrılarını azaltmaq üçün istifadə etdiyi morfin zamanla asılılığa çevrildi. O qaranlıq dövrü sonralar Morfin əsərində böyük psixoloji dərinliklə təsvir etdi.
Bulqakovun yazılarında insanın içində gizlənən qorxu və zəifliklər təsadüfi deyil. O, həyatın ən sərt üzünü görmüşdü. Ona görə də onun qəhrəmanları həmişə gerçəkliklə vicdan arasında sıxılıb qalır.
Moskvada başlayan böyük ədəbiyyat
1920-ci illərdə Bulqakov artıq bütün həyatını ədəbiyyata həsr etmişdi. O dövrdə sovet senzurası sərtləşir, yazıçılar üzərində təzyiq artırdı. Amma Bulqakov heç vaxt rahat və təhlükəsiz mətnlər yazmadı. O, satiranı silaha çevirdi.
İt ürəyi, Ölümcül yumurtalar və Ağ qvardiya kimi əsərlərində o, dövrün absurdluğunu, insanın dəyişdirilmək cəhdini və hakimiyyətin qorxulu mexanizmini göstərirdi.
Onun satirası sərt idi, amma eyni zamanda ağrılı idi. Çünki Bulqakov insanın azadlığını əlindən alan hər şeyə qarşı yazırdı.
“Master və Marqarita” — ölümsüzlüyə çevrilən roman
Bulqakovun adı isə ən çox Master və Marqarita ilə əbədiləşdi.
Bu roman sadəcə bir sevgi hekayəsi deyil. Bu əsər insan vicdanı, qorxu, hakimiyyət, inanc, şeytan, bağışlanma və sənətin ölməzliyi haqqında yazılmış böyük fəlsəfi mətn idi. Romanda şeytan Moskvaya gəlir, amma oxucu anlayır ki, əsl qaranlıq bəzən insanın öz içində yaşayır.
Bulqakov bu romanı illərlə yazdı, dəyişdi, yenidən başladı. Əsər onun həyatı kimi çətin və keşməkeşli idi. O sağlığında romanın çap olunduğunu görə bilmədi. Amma zaman göstərdi ki, bəzi kitablar öz dövrü üçün yox, gələcək üçün yazılır.
“Əlyazmalar yanmır” — romanın bu məşhur cümləsi sanki Bulqakovun öz taleyinə çevrildi.
Teatr, senzura və tükənən ömür
Bulqakov teatrı çox sevirdi. O, səhnənin canlı nəfəsini hiss edən yazıçılardan idi. Pyesləri tamaşaya qoyulur, sonra qadağan edilir, yenidən səhnəyə qaytarılırdı. Sovet hakimiyyəti onun istedadını qəbul etsə də, düşüncə azadlığından qorxurdu.
Bu mübarizə yazıçını daxilən yorurdu. Son illərində ağır xəstəlikdən əziyyət çəkən Bulqakov demək olar ki, görmə qabiliyyətini itirmişdi. Amma ölümün yaxınlaşdığı günlərdə belə yazmaqdan əl çəkmədi.
1940-cı ilin martında o dünyasını dəyişdi.
Qoqolun daşı altında yatan yazıçı
Bulqakovun dəfni də sanki onun əsərlərinə bənzəyirdi — qəribə, mistik və simvolik.
Onun məzarı üzərinə sonradan vaxtilə Nikolay Qoqolun qəbrində olan məşhur “Qolqofa” daşı qoyuldu. Bu təsadüf deyildi. Çünki Bulqakov da Qoqol kimi reallıqla mistikanın sərhədində yazan yazıçı idi.
Bu gün Bulqakovun əsərləri dünyanın müxtəlif dillərində oxunur, tamaşaya qoyulur, ekranlaşdırılır. Onun yaratdığı qəhrəmanlar isə hələ də yaşayır.
Xanım Aydın
