Hər bir uşağın əlində kitab, gözlərində ümid, qəlbində isə gələcəyə dair arzular olmalıdır. Lakin dünyanın müxtəlif yerlərində milyonlarla uşaq hələ də məktəb partası arxasında deyil, ağır iş yerlərində həyat mübarizəsi aparır. Məhz buna görə hər il iyunun 12-si bütün dünyada Ümumdünya Uşaq Əməyinə Qarşı Mübarizə Günü kimi qeyd olunur.
Bu gün ilk dəfə 2002-ci ildə Beynəlxalq Əmək Təşkilatının təşəbbüsü ilə təsis edilib. Məqsəd sadəcə bir tarix qeyd etmək deyil, cəmiyyətin diqqətini uşaqların istismarına, onların hüquqlarının pozulmasına və gələcəklərinin təhlükə altına düşməsinə yönəltməkdir.
Uşaq əməyinin arxasında görünməyən faciələr dayanır. Bu, yalnız işləyən bir uşağın hekayəsi deyil. Bu, məktəbə gedə bilməyən, dostları ilə oynamaq imkanından məhrum olan, sağlamlığını və uşaqlığını itirən milyonlarla talenin ümumi adıdır.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının və Beynəlxalq Əmək Təşkilatının son məlumatlarına görə, hazırda dünyada 138 milyona yaxın uşaq əmək fəaliyyətinə cəlb olunub. Onların təxminən 54 milyonu isə həyat və sağlamlıq üçün təhlükəli şəraitdə çalışır. Bu rəqəmlər əvvəlki illərlə müqayisədə azalsa da, problem hələ də qlobal miqyasda ciddi olaraq qalır.
Ən çox narahatlıq doğuran məqamlardan biri uşaq əməyinin kənd təsərrüfatı sektorunda geniş yayılmasıdır. Dünyada uşaq əməyinin təxminən 61 faizi məhz bu sahənin payına düşür. Bundan başqa, xidmət və sənaye sektorlarında da minlərlə uşaq müxtəlif formalarda istismara məruz qalır.
2026-cı ildə Ümumdünya Uşaq Əməyinə Qarşı Mübarizə Günü “Uşaq əməyinə qırmızı vərəqə göstər: Uşaqlar üçün ədalətli oyun, böyüklər üçün layiqli əmək” şüarı altında qeyd olunur. Bu çağırış cəmiyyətə mühüm bir həqiqəti xatırladır: uşaqlar işləməməli, öyrənməli, inkişaf etməli və öz potensiallarını reallaşdırmalıdırlar.
Əslində uşaq əməyinin kökündə çox vaxt yoxsulluq, sosial bərabərsizlik, təhsilə çıxış imkanlarının məhdudluğu və ailələrin ağır iqtisadi vəziyyəti dayanır. Buna görə də problemin həlli yalnız qadağalarla deyil, həm də sosial müdafiənin gücləndirilməsi, keyfiyyətli təhsilin əlçatan olması və böyüklər üçün layiqli əmək şəraitinin yaradılması ilə mümkündür.
Azərbaycan da bu istiqamətdə beynəlxalq öhdəliklər götürüb. Ölkəmiz Beynəlxalq Əmək Təşkilatının “İşə qəbul olunmaq üçün minimum yaş həddi haqqında” və “Uşaq əməyinin ən pis formalarının qadağan edilməsinə və onların aradan qaldırılması üçün təcili tədbirlərə dair” konvensiyalarını ratifikasiya edib. Milli qanunvericiliyə əsasən, yaşı 15-dən az olan uşaqların işləməsinə icazə verilmir.
Bundan əlavə, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 2020-ci ildə təsdiq etdiyi “2020–2030-cu illər üçün Azərbaycan Respublikasının Uşaqlara dair Strategiyası”nda uşaqların əməyə cəlb olunması hallarının aşkarlanması və qarşısının alınması istiqamətində nəzarət tədbirlərinin gücləndirilməsi xüsusi olaraq vurğulanıb.
Lakin qanunlar və strategiyalar qədər vacib olan başqa bir məsələ də var — ictimai məsuliyyət. Uşaq əməyinin qarşısının alınması yalnız dövlət qurumlarının deyil, bütün cəmiyyətin vəzifəsidir. Hər bir müəllim, valideyn, işəgötürən və vətəndaş uşaqların hüquqlarının qorunmasına öz töhfəsini verməlidir.
Əlbəttə, uşaqların ailələrinə kömək etməsi, gündəlik həyatda məsuliyyət hissini öyrənməsi normal və faydalıdır. Ancaq bu, onların təhsil almaq, istirahət etmək və sağlam inkişaf etmək hüquqlarını məhdudlaşdırmamalıdır. Uşağın əlində ağır yük deyil, qələm olmalıdır. Çünki bu gün məktəbə gedən, bilik qazanan uşaq sabah cəmiyyətin inkişafına töhfə verən vətəndaşa çevrilir.
Uşaqlıq həyatın ən gözəl və ən kövrək dövrüdür. Bu dövr əmək istismarı ilə deyil, öyrənmək, yaratmaq, kəşf etmək və xəyal qurmaqla yadda qalmalıdır. Dünyanın gələcəyi olan uşaqlara ən böyük hədiyyə isə onların uşaqlığını qorumaqdır. Çünki uşaqlıq bir dəfə yaşanır və heç bir uşaq onu ağır əmək yükü altında itirməməlidir.
Xanım Aydın
