İçərişəhərin daş döşəmələri, Neftçilər prospektinin qədim binaları, Biləcəridən Buzovnaya uzanan kənd yolları bir zamanlar Bakı gənclərinin ayaqları ilə tanıdığı məkanlardı. Bu gün isə həmin gənclər şəhəri daha çox “Instagram” postlarında, “TikTok” videolarında, “Google Maps” pinlərində görür.
Bu sadəcə texnologiyaya uyğunlaşma deyil, həm də mədəni və sosioloji dəyişiklikdir. Şəhərlə münasibət yeni kodlarla yazılır. Küçənin hissi yerinə “location tag” keçir, qonşuluq söhbəti yerinə isə “Discord” serverləri.
Baki-baku.az bu yazıda rəqəmsal nəsil və onların şəhər haqda məlumatlılığına toxunur.
Araşdırmalar göstərir ki, Z nəslinin böyük əksəriyyəti yaşadıqları şəhəri fiziki olaraq gəzib-dolaşmaqdan daha çox rəqəmsal məzmun vasitəsilə tanıyır.
İki fərqli Bakı
Gənclərin ekranda gördüyü Bakı ilə şəhərin özü arasında dərin bir uçurum yaranıb. Virtual Bakı filtrlənmiş, mükəmməl işıqlı, yalnız “ən gözəl” məkanları özündə cəmləşdirən, anlıq trendlərə uyğun, beynəlxalq brendlərlə dolu bir şəhərdir. Real Bakı isə köhnə məhəllələri, çox qatlı tarixi mədəniyyəti, sıradan insanların gündəliyini, sənətkarlığı, bazar həyatını, sosial problemləri və müxtəlif təbəqələri ilə çox daha mürəkkəbdir.
Bu ziddiyyət sadəcə estetik deyil. Virtual Bakı seçilmiş və idealizə edilmiş bir şəhərdir. Real Bakı isə həm zəngin tarixi, həm sosial gərginlikləri, həm də canlı insan həyatı ilə sonsuz dərinliyə malikdir. Gənc nəsil bu dərinliyin yalnız üst qatını, üstəlik filtrlənmiş üst qatını görür.
Rəqəmlər nə deyir
Bakı gənclərinin sosial mediada şəhər məzmunu izləmə nisbəti 90 faizi ötür. Yeni yerləri onlayn öyrənənlər isə böyük çoxluq təşkil edir. Lakin eyni gənclərin şəhər tarixini bildikləri, İçərişəhəri müntəzəm ziyarət etdikləri, yaşadıqları məhəlləni yaxşı tanıdıqları və ya qonşuları ilə müntəzəm söhbət etdikləri soruşulduqda rəqəmlər kəskin şəkildə aşağı düşür.
Psixologiya: şəhər duyğusu necə itir
Urbanist Kevin Lynch öz klassik əsərində şəhərin mental xəritəsindən bəhs edirdi. İnsanların yolları, yer işarələrini, bölgələri zehnində özününküləşdirərək cəmləşdirdiyi bir model. Bakı gənclərinin mental xəritəsi isə getdikcə daha çox alqoritmlər tərəfindən çəkilir.
“TikTok”da Bakı ilə bağlı həştəqlər kifayət qədər çox baxış toplayır. Bu məzmunun böyük hissəsi gənclərə Bakı ilə bağlı məkanlar göstərir. Nəticədə şəhər şüuraltı olaraq daralmağa başlayır. Geniş, mürəkkəb, ziddiyyətli və dərin Bakı yerinə mini, paketlənmiş, estetik bir Bakı şüurlara hopur.
Sosioloqlar bu fenomeni “məkana yadlaşma”, yəni fiziki məkandan emosional uzaqlıq adlandırır. Şəhər gəncin həyatının fonuna çevrilir. Gənc şəhərin aktiv iştirakçısı deyil, şəhər gəncin sadə dekorasiyası olur.
Tarixi yaddaş ekrana sığmır
Bakı Azərbaycanın ən qədim şəhərlərindən biridir – öz zənginliyi, mürəkkəbliyi və tarixi ilə yaşlı və orta nəslin kitab kimi əzbərlədiyi bir şəhər. Yaşlı və orta nəsil bu şəhərin təkcə dünənini deyil, həm də bu gününü bilir. Onlar üçün şəhəri gəzərək tanımaq bir vərdişə çevrilib. Hər dəyişikliyi duyaraq yaşayırlar. Burada əsas faktorlardan biri də, yaşlı və orta nəslin texnologiyadan gənclərə nisbətən az istifadə etməsidir.
Gənclər isə Şirvanşahlar sarayını, Qız qalasını, tarixi şəxsiyyətlərin yaşadığı qədim və memarlıq üslubuna görə seçilən bina və evləri, muzeyləri bir çox zehnində məktəb və tələbəlik illərindən qalan ekskursiyanın solğun xatirəsi kimi yada salır. Sosial mediada Bakının tarixi məzmunu çox az paylaşılır, çünki “viral” olmur. Heç bir alqoritm Şirvanşahlar sarayının daşlarını önə çıxartmır, əgər onun qarşısında əyləncəli rəqs videosu çəkilmirsə.
Bu, kollektiv yaddaşın rəqəmsal süzgəcdən keçirilməsidir. Yalnız estetik, müasir, “qabaqcıl” görünən videolar üzə çıxır. Nəsildən-nəslə keçməli olan şəhər yaddaşı bu süzgəcdə tutulub qalır.
Həm/həm də cavabı
Bu, rəqəmsal dünyaya qarşı real dünyanın mübarizəsi deyil. Belə bir çərçivə yanlışdır. Şəhəri virtual kəşf etmək gözəl bir şeydir. Problem odur ki, gənclər virtual kəşfdən real yaşantıya keçid etmirlər. Rəqəmsal məzmun giriş qapısı olmalıdır, son məqsəd yox.
Bakı gəncləri həm texnologiyanı dərindən bilən, həm də öz şəhərinin küçələrini, tarixini, insanlarını tanıyan bir nəsil ola bilər. Bunun üçün məktəblər, ailələr, şəhər idarəetməsi birgə düşünməlidir. Gənclər üçün Bakını canlı, maraqlı, əlçatan etmək necə mümkündür?
Çünki şəhəri sevmək üçün əvvəlcə hiss etmək lazımdır. Hiss etmək üçün isə fiziki olaraq orada mövcud olmaq, o havanı nəfəs almaq, o küçədə addımlamaq gərəkdir. Ekran bunu verə bilmir. Heç vaxt da verə bilməyəcək.
Elvin Camalov
