Bakı tarixi daimi keşməkeşlər, dəyişikliklər, inkişaflarla rəngarəngdir. O, həm də sirli şəhərdir. Onun sirri qədimliyi ilə müasirliyin arasında ilahi bir harmoniyanın olmasındadır. Yüzillər boyu bu şəhər tikilib, dağılıb, yenidən tikilib. Bu gün isə şəhərlər arasında öz yeri, öz sözü və öz xüsusi ab-havası olan Bakı yeni layihələr, konstruksiyalarla tikilən binaları ilə göz oxşasa da, köhnə, doğma evləri, mehmanxanaları, karvansara və hamamları ilə çox sevilir. Və bu şəhərdə elə simalar doğulub, yaşayıb-yaradıb, tikib-qurub ki, onların adı çox hallanmasa da, qoyduqları iz şəhərin daşlarında, küçələrində, köhnə binaların divarlarında yaşayır. Bu simalardan biri də Hacı Mustafa Rəsulovdur.
Kim idi Hacı Mustafa Rəsulov?
XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində Bakı neft bumu yaşayarkən, şəhər yalnız sənaye mərkəzinə deyil, həm də zəngin tacirlərin, milyonçuların şəhərinə çevrilmişdi. Hacı Mustafa Rəsulov da həmin dövrün varlı və nüfuzlu şəxslərindən biri idi. O, neft mədənlərinin sahibi olmaqla yanaşı, Xəzər dənizində üzən ticarət gəmiləri ilə tanınırdı. Bakı limanında onun adı daha çox gəmiçilik fəaliyyəti ilə hallanırdı – Rəsulov təkcə torpaqda deyil, suda da sərvət qazanmışdı.
Eyni zamanda, o, şəhər həyatında da fəal rol oynayırdı. Hacı Zeynalabdin Tağıyev kimi məşhur şəxsiyyətlərlə birlikdə ictimai təşəbbüslərdə iştirak etmiş, müxtəlif qurumlarda məsul vəzifələr daşımışdı. Cümhuriyyət dövründə Cəmiyyətin ilk iclasında səs çoxluğu ilə Hacı Zeynalabdin Tağıyev sədr, İsrafil Hacıyev müavin, Hacı Mustafa Rəsulov xəzinədar, Əhməd bəy Ağayev katib, İsmayıl bəy Səfərəliyev, Əlimərdan bəy Topçubaşov və Əsədulla Əhmədzadə isə İdarə Heyətinin üzvü seçilmişdilər. Bu, onun yalnız tacir deyil, həm də ictimai nüfuz sahibi olduğunu göstərir.
Rəsulovun fəaliyyəti bununla da bitmirdi. Şəhərdə karvansaralar, mehmanxanalar, ticarət obyektləri, bağlar və villalar ona məxsus idi. O dövr üçün bu qədər geniş sahibkarlıq şəbəkəsi qurmaq həm zənginlik, həm də ciddi təşkilatçılıq bacarığı tələb edirdi. Hətta köhnə məscidlərin bərpasına və abadlaşdırılmasına da vəsait ayırması onun xeyriyyəçilik ruhundan xəbər verir. 1892-ci ildə işə düşən konka yolunu da səhmdarlar şirkəti işlətmək üçün Hacı Mustafa Rəsulova icarəyə verir.
“İslamiyyə” mülkü – dövrünün iqtisadi və sosial həyatının mərkəzi
Rəsulovun adını yaşadan ən mühüm abidələrdən biri də onun sifarişi ilə tikilmiş məşhur bina – “İslamiyyə” karvansarasıdır (mahmanxana).
1884–1885-ci illərdə memarlar Anton Kandinov və Nikanor Tverdoxlebov tərəfindən inşa edilən bu bina o, dövrün iqtisadi və sosial həyatının mərkəzlərindən biri idi.
Birinci mərtəbədə sıralanan dükanlar və anbarlar şəhərin ticarət ritmini formalaşdırırdı. Yuxarı mərtəbədə yerləşən “İslamiyyə” mehmanxanası isə uzaqdan gələn tacirlərin, səyyahların dayanacaq nöqtəsi idi. 60 otaqlı bu mehmanxana Bakının o dövrdə necə beynəlxalq ticarət qovşağına çevrildiyini açıq şəkildə göstərirdi.
Binanın fasadlarının uzunluğu, yerləşdiyi küçələrə açılan genişliyi onun memarlıq baxımından da əzəmətli olduğunu sübut edir.
Yanğın, itki və susan divarlar
1918-ci ilin faciəli hadisələri – Mart soyqırımı – Bakının bir çox tarixi tikililəri kimi bu binanı da amansızcasına məhv etdi.
Alovlar “İslamiyyə”nin divarlarını udarkən, bina ilə yanaşı, bir dövrün xatirələri yanırdı. Bir zamanlar həyatla dolu olan otaqlar, səslərlə yaşayan dəhlizlər, ticarətin qaynadığı dükanlar – hamısı külə döndü. Geriyə isə yalnız tüstü izləri qalmış yarımdağılmış divarlar qaldı. Bu, maddi itkidən çox, Bakının yaddaşına vurulan ağır zərbə idi.
Yenidən doğuluş və bu gün
Sonrakı illərdə bina bərpa olundu, dəyişdi, zamanla yeni funksiyalar qazandı. 1930-cu illərdə burada pasaj yaradıldı, daha sonra musiqi məktəbi fəaliyyət göstərdi.
Bu gün isə bina yenə yaşayır – aşağı mərtəbəsində dükanlar, yuxarı mərtəbəsində isə müasir həyatın izlərini daşıyan məkanlar yerləşir. Amma diqqətlə baxanda, onun divarlarında hələ də keçmişin kölgəsini görmək mümkündür.
Müasir dünyanın keçmişdən qalan parçası
Hacı Mustafa Rəsulov haqqında məlumatlar azdır. Onun həyatı sanki tarix kitablarının kənarında qalıb. Amma insanların xatirəsində, daşın, divarın, küçənin yaddaşında qalıb, tikdirdiyi bina isə müasir dünyamızın bir parçası olaraq həyatını davam edir. Onun birinci mərtəbəsində ticarət obyektləri fəaliyyət göstərir. Tavanına çəkilmiş və Bakını əks etdirən zövqlü rəsmlər isə buradan keçənlərin gözünü oxşayır.
Xanım Aydın
