Oroys (antik mənbələrdə onu Orod, Oroeses, Oroezes, bəzən də Aruz adlandırırlar) — Qafqaz Albaniyasının ən erkən tanınan padşahlarından biridir. O, təxminən e.ə. 66–65-ci illərdə hakimiyyətdə olub və tarixə o dövrün Roma Respublikasının ən qorxulu sərkərdəsi — Böyük Pompeyə qarşı döyüşməkdən çəkinməyən bir şəxs kimi düşüb. Onun haqqında Plutarx “Pompeyin həyatı”, Strabon “Coğrafiya” və Dion Kassi “Roma tarixi” əsərlərində yazıblar. Onun şəxsi həyatı barədə detallar demək olar ki, yoxdur: nə doğum tarixi, nə hakimiyyətə necə gəlməsi, nə də sonrakı taleyi məlumdur. Lakin onun etdikləri əsrlər boyu əsl Qafqaz xarakterinin nümunəsi kimi qalıb.
Hər şey e.ə. 66-cı ilin qışında başladı. Pompey, Pont çarı Mitridat Evpatoru təqib edərək, öz legionlarını üç düşərgə şəklində düz Kür çayının sahilində — Qafqaz Albaniyasının ərazisində qışlağa yerləşdirdi. Romalılar burada sakitlik olacağını düşünürdülər. Lakin Oroys fərqli qərar verdi. O, qoşun toplayaraq (bəzi məlumatlara görə — təxminən 40 min döyüşçü) gözlənilmədən Kür çayını keçdi. Albanlar eyni vaxtda hər üç Roma düşərgəsinə zərbə endirdilər. Bu, cəsarətli bir hücum idi: padşah özü Roma komandanlarından birinə qarşı dəstəyə rəhbərlik edirdi. Romalılar çətinliklə də olsa hücumu dəf etdilər, lakin Oroys əsir düşmədən yenidən çayın o biri sahilinə çəkildi.
Növbəti il, e.ə. 65-ci ilin yayında Pompey qisas almaq qərarına gəldi və Albaniyaya genişmiqyaslı yürüş etdi. Alban ordusu onun qarşısına çıxdı. Strabon və Plutarxın verdiyi məlumata görə, Oroysun 60 min piyada və 12 mindən 22 minə qədər süvari qoşunu var idi ki, bu da o dövr üçün nəhəng bir qüvvə idi. Həlledici döyüş Abas çayı (çox güman ki, müasir Qanıx çayı) sahilində baş verdi. Romalılar hiyləyə əl atdılar: albanları tələyə salmaq üçün piyadaları süvarilərin arxasında gizlətdilər. Albanlar hücuma keçəndə legionerlər qəfil ayağa qalxaraq onları mühasirəyə aldılar (Kann döyüşündə olduğu kimi). Əlbəyaxa döyüşdə Oroys qardaşı Kotisi (və ya Kosis) itirdi — Kotis Pompeyi nizə ilə yaralasa da, Pompey onu qılıncla öldürdü.
Məğlubiyyətə baxmayaraq, Oroys sınmadı. O, Pompeyin yanına şəxsən baş əyməyə getmədi, əvəzində zəngin hədiyyələr, girovlar və sülh xahişi ilə məktub daşıyan elçilər göndərdi. Pompey təklifi qəbul etdi: padşah taxtını qorudu, lakin Albaniya rəsmən Roma hakimiyyətini tanıdı. Romalılar hətta Xəzər dənizinə qədər getməyə çalışdılar, lakin üç gündən sonra antik müəlliflərin yazdığına görə “zəhərli ilanlar” səbəbindən geri döndülər.
Romalıları ən çox təəccübləndirən isə alban ordusunda qadınların da vuruşması idi. Plutarx sonradan qeyd edirdi ki, qənimətlər arasında “amazonkaların” qalxanları və zirehləri var idi. Yunan-Roma dünyası üçün bu, əsl şok idi: “Qadınlar silahla öz torpaqlarını müdafiə edirlər!”
Oroys tam mənada “tabe edilmiş padşah” olmadı. Roma Albaniyada heç vaxt daimi qarnizonlar yerləşdirə bilmədi — bu, çox baha və təhlükəli idi. Bir neçə il sonra, e.ə. 36–35-ci illərdə, artıq Mark Antoninin dövründə romalılar yenidən möhkəmlənməyə çalışdılar, lakin tarix təkrarlandı: nəzarət nominal olaraq qaldı.
Oroys şəxsən imperatorlarla deyil, Pompeyin dövründə Roma Respublikası ilə qarşılaşsa da, məhz onun inadkar müqaviməti Qafqaz Albaniyasının gələcək imperiya ilə münasibətlərini müəyyənləşdirdi. E.ə. 27-ci ildə Oktavian Avqust ilk imperator olanda Albaniya artıq Romanın təsir dairəsində idi — lakin bu, yalnız kağız üzərində idi. Oroys sayəsində alban elçiləri Avqustun sarayına təbəə kimi deyil, bərabərhüquqlu tərəfdaşlar kimi gəlirdilər. Sonralar, imperator Domisianın dövründə Roma legionları yalnız Qobustana qədər gəlib çatdılar, qayaların üzərində yazılar qoydular, lakin real hakimiyyət əldə edə bilmədilər. Oroys göstərdi ki, Roma dünyanın yarısını fəth edə bilər, lakin Qafqaz — albanların hər zaman sahib olduğu bir ərazidir.
Biz azərbaycanlılar üçün Oroys — hətta antik dövrlərdə belə, əcdadlarımız olan albanların ən güclü imperiyalar qarşısında baş əyməməsinin rəmzidir. O sübut etdi ki, Qafqaz keçid qapısı deyil. Roma dünyanın yarısını fəth etsə də, burada — Kür və Qanıx sahillərində elə bir müqavimətlə rastlaşdı ki, Xəzərdən o yana keçə bilmədi. Bu müqavimət ruhu bu gün də yaşayır.
Murad Muxtarov
