Dejavü və insanın yaddaşla oyunu
Dejavü sadəcə bir beyin “səhvi” kimi görünə bilər, amma əslində o, insan yaddaşının necə mürəkkəb və qeyri-müəyyən olduğunu bizə xatırladır. Biz hər gün yaddaşımıza güvənirik – kim olduğumuzu, harada yaşadığımızı, nə üçün yaşadığımızı bu yaddaşla anlayırıq. Amma dejavü göstərir ki, bəzən yaddaş da bizə oyun oynaya bilər.
Bu fenomen bizə bir anlıq “paralel zaman” hissi yaşadır. Sanki bir yerdə başqa bir “biz” bu anı artıq yaşamış kimi olur. Bu isə bəzi filosofları və yazarları paralel kainatlar, zamanın təkrarı, karmik dövrlər kimi mövzularda düşünməyə vadar edib.
Niyə baş verir?
Dejavü ilə bağlı müxtəlif nəzəriyyələr var. Bəziləri deyir ki:
- Yaddaşın qısa döngüsü – Hadisə baş verən zaman beynimiz onu təsadüfən “keçmiş xatirə” kimi emal edir.
- İki paralel emal xətti – Göz və qulaq kimi duyğu orqanlarımızdan gələn məlumat beyində bir az fərqli vaxtlarda emal olunduqda, biri digərindən əvvəl “tanışlıq hissi” yarada bilər.
- Yuxular və təxəyyül – Bəzən gördüyümüz yuxular ya da xəyal etdiyimiz səhnələr, gerçək həyatda bənzər bir şəkildə baş verdikdə, dejavü yaşaya bilərik.
Psixoloji və nevroloji tərəfləri
Normalda dejavü sağlam insanlar üçün zərərsiz bir hissdir. Ancaq tez-tez və şiddətli şəkildə baş verərsə, bu epilepsiya ilə əlaqəli ola bilər. Buna görə də, davamlı və narahatedici hallar yaşanırsa, nevroloqa müraciət etmək tövsiyə olunur.
Maraqlı faktlar
Araşdırmalara görə, insanların təxminən 60-80%-i ömründə azı bir dəfə dejavü yaşayıb. Dejavü əsasən 20-30 yaş arası insanlarda daha çox müşahidə olunur. Yuxusuzluq, stres və yorğunluq dejavü halını artıran amillərdən sayılır. Dejavüyə bənzər, amma tam əksi olan bir hiss də var: jamais vu – tanış bir vəziyyətin sanki ilk dəfə baş verdiyi hissdir.
Ədəbiyyatda və sənətdə dejavü
Dejavü hissi çox vaxt sənətdə də əks olunur. Amerika-britaniyalı şair, dramaturq və ədəbiyyat tənqidçisi, modernizmin poeziyadakı nümayəndəsi, 1948-ci il Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı laureatı Tomas Sternz Eliot yazırdı: “Dostoyevskinin bəzi personajlarının sözlərində və davranışlarında bəzən elə bir hiss yaranır ki, sanki onlar eyni anda iki müstəvidə yaşayırlar – bizim bildiyimiz reallıqda və bir də bizim girməyə icazəmiz olmayan başqa bir reallıqda”.
Bəzi rejissorlar və yazıçılar dejavü hissini zamanla oyun, qismət və gizli yaddaş kimi metaforlarla işləyiblər. Bu da göstərir ki, dejavü yalnız elmi deyil, həm də estetik və fəlsəfi bir hadisədir.
Nəticə
Dejavü bizə sadə bir şeyi öyrədir: hisslərimiz, yaddaşımız və reallıq duyğumuz həmişə tam etibarlı deyil. Amma, bəlkə də həyat elə bu qısa, qəribə anlarla maraqlıdır. Dejavü həm bir yaddaş səhvi, həm də bir ruh pəncərəsi ola bilər. Sualsız və cavabsız qalması da onun cazibəsini artırır.
Xanım Aydın
