Əmircan – Abşeronun sinəsində əsrlərin səsini qoruyub saxlayan, qədim adı Xilə olan bu yurd sadəcə bir qəsəbə deyil, Bakının yaddaşıdır. Bu torpaqdan keçən karvan yolları, yanar ocaqların işığı, neft buruqlarının gurultusu və sənət adamlarının nəfəsi Əmircanı tarixlə bu gün arasında canlı körpüyə çevirib.
Bir vaxtlar “Dərxilə” – yəni “Xilə qapısı” adlanan bu məkan Abşeronun əksər kəndlərini və Bakını birləşdirən əsas yol üzərində yerləşirdi. Maştağaya gedən yol isə “Xiləlan” kimi tanınırdı. XIV əsrdə zəvvarlara başçılıq edən Əmir Nizaməddinin adı ilə kənd “Əmir Hac” – sonralar isə Əmircan adını aldı.
Qədim Xilə: Skif izləri, ərəb adı
Tarixçi Sara Aşurbəyli Xilənin adını İraqdakı Hillə ilə bağlayır. Ərəb istilaları dövründə Rəbiə tayfalarının Abşerona köçü bu adın yaranmasına səbəb ola bilər. Lakin arxeoloji tapıntılar göstərir ki, bu torpaq daha qədimdir – eramızdan əvvəl V əsrə aid kişi büstü burada minilliklərin nəfəsini sübut edir.
Əmircanda aşkar edilən çoxqatlı qəbiristanlıq – yeddi təbəqədən ibarət basdırılma izləri – bu ərazidə islamdan əvvəlki və atəşpərəstlik dövrlərinin də yaşandığını göstərir. Atəşpərəstlik ocaqları və qədim Atəşgah ənənəsi bu torpağın mistik qatını daha da dərinləşdirir.
Ocaq, məscid və ovdanlar diyarı
Əmircanın şəhərsalma quruluşunda türbələr, ovdanlar və məscidlər xüsusi yer tutur. XIV əsrə aid Nizaməddin məscidi (Moltan piri) kəndin dini-mədəni mərkəzi olub. 1908-ci ildə milyonçu Murtuza Muxtarov tərəfindən tikdirilən məscid isə xeyriyyəçilik ənənəsinin bariz nümunəsidir.
Digər bir Bakı milyonçusu Şəmsi Əsədullayev də burada məscid inşa etdirmişdi. Onun oğlu Mirzə Əsədullayev isə maarifçilik və ictimai fəaliyyət sahəsində tanınmış simalardan idi.
Kənddə “Bakirə qız ovdanı”, “Göyçək”, “Əmirhac”, “Şıx Nəcəfli” türbələri kimi ziyarətgahlar bu gün də ehtiramla anılır.
Neftlə dəyişən tale
XIX əsrin ortalarından başlayaraq Əmircanın taleyi neftlə bağlandı. 1843-cü ildən əkin sahələrində buruqlar qazıldı, 1859-cu ildə Cavad ağa burada ağ neft zavodu tikdirdi. Bu torpaq artıq sadəcə zəfəran, əncir, nar deyil – “qara qızıl” yetişdirirdi.
Əmircan ustaları Abşeronun ən mahir neftçiləri sayılırdı. Dərinlik nasoslarının tətbiqi, texniki yeniliklər, emalatxanalar kəndi sənaye mərkəzinə çevirdi. Təsadüfi deyil ki, Abşeronda bir vaxtlar Əmircan “xozeyinlər kəndi” kimi tanınırdı.
Bu qəsəbədən Murtuza Muxtarov kimi multi-milyonçu, neft sahibkarı, mesenat, Şəmsi Əsədullayev kimi neft maqnatı, multimilyonçu, ictimai xadim, Mirzə Əsədullayev kimi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Ticarət və Sənaye naziri, Yəhya Məmmədov kimi dövlət xadimi, Ağaoğlan Xəlilov kimi alim, “Xəlilov açarı”nı yaradan insanlar da çıxıb.
Sənətin və sözün beşiyi
Əmircan sənayesi ilə yanaşı, mədəniyyətlə də seçilib. Bu torpaq Azərbaycan ədəbiyyatının və incəsənətinin bir çox böyük simalarını yetişdirib.
Abbasqulu Ağa Bakıxanov – “Gülüstani-İrəm”in müəllifi, maarifçi və diplomat.
Səttar Bəhlulzadə – Azərbaycan rəngkarlığının romantik dahisi. Onun ev muzeyi bu gün də Əmircandadır.
Tofiq Bayram – Vətən və insan sevgisini poeziyaya çevirən şair.
Ramiz Rövşən – müasir Azərbaycan poeziyasının önəmli nümayəndəsi.
Ağaxan Abdullayev – muğam sənətinin görkəmli ifaçısı.
Albert Aqarunov – Qarabağ müharibəsinin qəhrəmanı.
Tofiq Bakıxanov – görkəmli bəstəkar.
Əmircan xalçaları – “Xilə buta” və “Xilə əfşan” naxışları ilə dünya muzeylərini bəzəyir. Qutabı isə sadə bir yeməkdən çox, kəndin kulinariya vizit kartıdır.
Təbiət və yaddaş
Bülbülə gölünün sahilində yerləşən Əmircanın ərazisində bir vaxtlar Şor gölü uzanırdı. Buradan duz yığılır, hətta xarici ölkələrə ixrac edilirdi. Gilabı sabun əvəzi kimi istifadə edilirdi.
Kəndin alt qatlarında tapılan mağara şiri, ayı, kərgədan sümükləri göstərir ki, bu torpaq bir zamanlar tam fərqli iqlimə sahib olub. Hər qazıntı yeni bir tarix səhifəsi açıb.
Bu günün Əmircanı
Bu gün Əmircan Bakının Suraxanı rayonunun mərkəzi sayılır. Onlarla küçə, məktəb, bağça, xəstəxana, stadion və sənaye müəssisəsi burada fəaliyyət göstərir. Qarabağ FK ev oyunlarını buradakı stadionda keçirir.
Əhalisi sürətlə artan qəsəbə artıq 60 minə yaxın sakini ilə böyük yaşayış məkanına çevrilib. Keçmiş neft-mədən əraziləri yaşayış massivlərinə dönüb. Burada abadlıq və yenidənqurma işləri də sürətlə görülür. 2020-ci ildə Murtuza Muxtarov adına park istifadəyə verilib. Parkın açılışında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev də iştirak edib.
Əmircan – qədim Xilə tarixlə sənayenin, dinlə mədəniyyətin, zəfəran ətri ilə neft qoxusunun birləşdiyi yerdir.
Bu torpaqdan həm milyonçular, həm şairlər, həm rəssamlar, həm də qəhrəmanlar çıxıb. Əmircanın küçələri ilə gəzərkən sanki min illərin səsini eşidirsən – ovdanların sərinliyini, buruqların gurultusunu, muğamın ahəngini…
Xanım Aydın
