Bakını dənizdən görməyən adam Bakını tam görmüş sayılmır. Şəhərin əyri-üyrü küçələri, İçərişəhərin daş divarları, hətta neft mədənlərinin tarixi belə, əslində bir nöqtəyə, sahilə, buxtaya bağlanır. Bakı əvvəlcə şəhər, sonra liman olmayıb. Əksinə, o, ilk növbədə liman olub, şəhər isə onun ətrafında böyüyüb.
Baki-baku.az bu yazıda Xəzərin ən qədim və ən böyük limanının min ildən artıq tarixinə, onun Bakını necə formalaşdırdığına və bu gün niyə yenidən strateji əhəmiyyət qazandığına nəzər salır.
Təbiətin verdiyi hədiyyə: Buxta
Xəzər dənizinin qərb sahilinə diqqətlə baxdıqda, Abşeron yarımadasının cənubunda, dənizin küləkdən və dalğadan qismən qorunan bir cibinin, buxtanın olduğunu görmək mümkündür. Qədim gəmiçilər üçün bu, əvəzsiz bir üstünlük idi. Xəzərin sərt küləkləri (məşhur xəzri və gilavar) arasında gəmini təhlükəsiz saxlaya biləcək az sayda yerdən biri məhz burada idi. Coğrafiyanın bu təsadüfi lütfü, əslində Bakının bütün sonrakı taleyinin başlanğıc nöqtəsi oldu.
Ərəb səyyahlarının gördüyü şəhər
Bakının liman kimi rolunu yazıya köçürən ilk müəlliflərdən biri X əsr ərəb coğrafiyaşünası əl-Müqəddəsi olub. O, şəhəri təsvir edərkən onu regionun demək olar ki, yeganə etibarlı limanı kimi qeyd edib. Bu, o dövrdə Bakının artıq ticarət və dənizçilik mərkəzi kimi tanındığını göstərir. Digər orta əsr müəllifləri də Abşeronun neft və duz yataqlarından, bunların dəniz yolu ilə daşınmasından bəhs ediblər. Yəni Bakının iqtisadi mahiyyəti çox erkən dövrdən bəllidir. Buradan çıxan iki əsas məhsul, yəni neft və duz karvan yolları ilə yanaşı, məhz dəniz yolu ilə də dünyaya yayılırdı.
XV əsrdən etibarən mənbələrdə maraqlı bir detala rast gəlinir. Xəzər dənizi bəzən sadəcə “Bakı dənizi” adlandırılırdı. Bir dənizin bir şəhərin adı ilə çağırılması az rast gəlinən haldır və bu, Bakının regionda nə qədər mərkəzi mövqe tutduğunun dolayı sübutudur. Elə həmin dövrdə Dərbənd limanı əhəmiyyətini itirməyə başlayanda Bakı onun yerini tutdu və Şirvanşahlar dövləti üçün həm ticarət qapısı, həm də yad hücumlara qarşı sığınacaq nöqtəsi oldu.
İpək yolunun dəniz qolu
Çox adam İpək Yolunu quru karvan cığırları ilə eyniləşdirir, amma onun mühüm bir qolu məhz Xəzər dənizindən keçirdi. Bakı limanı Şimali Avropa və Rusiyanı Yaxın Şərq və Cənubi Asiya ilə birləşdirən Şimal-Cənub dəhlizinin üzərində yerləşərək, Şərqlə Qərb arasında körpü rolu oynayırdı. XV əsrin ortalarında Volqa-Don-Xəzər marşrutu Şərqi Avropanı Hindistanla bağlayan yeni bir ticarət yolu kimi əhəmiyyət qazananda, Bakı bu böyük şəbəkənin əvəzsiz halqasına çevrildi. Rusiyadan, Hindistandan, Orta Şərqdən gələn tacirlər buradan keçir, Gilan və Şirvan ipəyi, ədviyyatlar, boyaqotu bu limandan əl-ələ dolaşırdı.
Neft əsri: liman şəhəri sənaye şəhərinə çevrilir
Əsl böyük dönüş XIX əsrin ikinci yarısında baş verdi. Sənaye inqilabının neftə olan aclığı Bakını dünyanın diqqət mərkəzinə çevirdi. Məhz bu dövrdə, 1850-ci illərin ortalarından etibarən Bakı limanının tikintisinə başlanıldı, 1902-ci ilin iyulunda isə liman rəsmi olaraq özünüidarə statusu aldı. Bu tarix təsadüfi deyil. Elə həmin illərdə Bakı dünya neft hasilatının yarıdan çoxunu təmin edirdi, Rotşild və Nobel qardaşları kimi biznes nəhəngləri buraya sərmayə qoyurdu.
1900-cü ildə limanın illik yük dövriyyəsi artıq 6,5 milyon tona çatmışdı, 1912-ci ildə isə liman 157 mindən çox sərnişinə xidmət göstərmişdi. 1905-ci ildə Bakı limanı Rusiya İmperiyasının ən çox yük aşıran limanı oldu. Neft, pambıq, meyvə, qənd Bakıdan Krasnovodska (indiki Türkmənbaşı), Petrovska (indiki Mahaçqala) və İran limanlarına daşınırdı. Şəhərin bugünkü simasını müəyyən edən “Qara Şəhər” və “Ağ Şəhər” məhəllələri, zavod bacaları, dəmiryol xətləri əslində limanın ətrafında qurulan sənaye ekosisteminin izləridir.
Bu dövrün başqa bir maraqlı tərəfi ondadır ki, neft yalnız Bakını zənginləşdirmədi. O, şəhərin əhalisini də kökündən dəyişdi. Liman vasitəsilə iş axtaran fəhlələr, mühəndislər, tacirlər axını başladı. Azərbaycanlılarla yanaşı ruslar, ermənilər, yəhudilər, almanlar, farslar Bakıda məskunlaşdı. Bir mənada, bugünkü Bakının çoxmillətli, kosmopolit ruhunun kökləri də məhz bu limana, ora axan insan və kapital selinə gedib çıxır.
XX əsr: sınaqlar və yeni istiqamətlər
1920-ci ilin yayında, sovet hakimiyyəti qurulan ərəfədə, limanda tanker gəmilərinin təhlükəsiz hərəkəti üçün genişmiqyaslı tikinti işləri aparıldı. Bu, neftin artıq təkcə ixrac malı deyil, həm də strateji resurs kimi görülməyə başlandığının işarəsi idi. Sovet dövründə liman əsasən daxili ittifaq daşımalarına, Xəzərətrafı respublikalar arasında əlaqəyə xidmət etdi. Onun beynəlxalq ticarət qapısı funksiyası müvəqqəti arxa plana keçdi, çünki bütün nəqliyyat siyasəti mərkəzləşdirilmiş sovet iqtisadiyyatının çərçivəsində qurulurdu.
Müstəqillik dövrü: yeni geosiyasi çərçivədə köhnə funksiya
Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra liman yenidən beynəlxalq əhəmiyyət kəsb etməyə başladı. 1994-cü ildə Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının nizamnaməsi təsdiqləndi, liman hüquqi şəxs kimi müstəqil təsərrüfat subyektinə çevrildi. 1998-ci ildə isə TRACECA (Avropa-Qafqaz-Asiya Nəqliyyat Dəhlizi) çərçivəsində qədim ticarət marşrutunu canlandırmaq istiqamətində addımlar atıldı.
Bugünkü ən böyük dəyişiklik isə Ələtdə, Bakının cənubunda tikilən Yeni Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı Kompleksidir. 2014-cü ildə bərə terminalı, 2018-ci ildə isə kompleksin əsas hissəsi istifadəyə verildi. Bu yeni liman ölkəni qərbdə Türkiyə və Avropa İttifaqı ilə, cənubda İran və Hindistanla, şimalda isə Rusiya ilə birləşdirən çoxşaxəli bir nəqliyyat qovşağına çevrilib. Üstəlik, məhz Ələtdə ölkənin üç beynəlxalq dəmiryol xətti bir-birini kəsir. Hazırda limanın illik yükdaşıma gücü 15 milyon ton təşkil edir və genişləndirmə işləri başa çatdıqdan sonra bu rəqəmin 25 milyon tona çatdırılması planlaşdırılır.
Bu, sadəcə statistika deyil. Bu, tarixin təkrarlanmasıdır. Min il əvvəl İpək Yolunun Xəzər qolunda dayanan Bakı bu gün Orta Dəhliz adlanan yeni Şərq-Qərb marşrutunda eyni rolu oynayır. Xəzəri, Volqa-Don kanalını və Qara dənizi vasitəçi edərək Azərbaycana dünya okeanına dolayı çıxış təmin edir, eyni zamanda Çindən Avropaya gedən yüklər üçün əvəzsiz körpü funksiyasını yerinə yetirir. 2025-ci ildə liman idarəçiliyi “Azərbaycan Dəmir Yolları” ilə birləşdirilərək dəniz və dəmiryol nəqliyyatının inteqrasiyası daha da dərinləşdirildi. Məqsəd isə sadə, gəmi ilə gələn yükü minimum itki ilə qatara, qatardan yenidən gəmiyə ötürmək və Bakını regionun ən sürətli tranzit nöqtəsinə çevirməkdir.
Niyə bu tarix əhəmiyyətlidir?
Bakının liman kimi tarixinə baxanda görürük ki, şəhərin taleyi heç vaxt təsadüfi olmayıb. O, coğrafiyanın verdiyi bir körfəzdən başlayıb, ərəb səyyahlarının qeydlərində iz buraxıb, İpək Yolunun bir qoluna çevrilib, neft əsrində dünyanın diqqət mərkəzinə düşüb, sovet dövründə fasilə yaşayıb və indi yenidən, daha böyük miqyasda öz tarixi funksiyasına qayıdıb. Bakı hər zaman Şərqlə Qərbin görüşdüyü nöqtə olub və olmaqda davam edir.
