1948-ci il oktyabrın 6-sı Türkmənistan tarixinin ən faciəli tarixlərindən biri kimi yadda qalıb. Güclü zəlzələ cəmi bir neçə saniyə ərzində Aşqabadı dağıdıb, on minlərlə insanın həyatına son qoyub. Minlərlə insan evsiz-eşiksiz qalıb, yüzlərlə uşaq valideynlərini itirib. Həmin dəhşətli günlərdə zərərçəkənlərə ilk yardım əli uzadanlardan biri Azərbaycan olub. Bakıdan gələn həkimlər yaralıların həyatını xilas edib, azərbaycanlı ailələr isə valideynsiz qalan uşaqlara qucaq açıb.

Unudulması mümkün olmayan gecə

1948-ci il oktyabrın 5-dən 6-na keçən gecə Aşqabad sakinləri yatmışdılar və bir neçə dəqiqə sonra şəhərlərinin demək olar ki, yerlə-yeksan olacağından xəbərsiz idilər.

Təxminən saat 01:12-də yer güclü şəkildə silkələndi. Dəhşətli uğultu eşidildi, binalar uçmağa başladı, küçələri qalın toz dumanı bürüdü. İnsanlar qorxunc gurultuya oyansalar da, bir çoxu evlərindən çıxmağa macal tapmadı.

Zəlzələnin maqnitudası təxminən 7,3, yeraltı təkanların intensivliyi isə 9–10 bal olub. Zəlzələ ocağının təxminən 18 kilometr dərinlikdə yerləşdiyi bildirilir.

Səhər açılanda Aşqabadı tanımaq çətin idi. Yaşayış məhəllələrinin yerində kərpic və dağıntı qalaqları uzanırdı. Xəstəxanalar, məktəblər, müəssisələr dağıdılmışdı. Şəhər elektrik enerjisi, su təchizatı və rabitəsiz qalmışdı.

Çiy kərpicdən tikilmiş evlər xüsusilə böyük dağıntıya məruz qalmışdı. Onların demək olar ki, hamısı uçmuşdu. Fəlakət qonşu yaşayış məntəqələrinə, eləcə də İranın sərhədyanı rayonlarına da təsir etmişdi.

Müxtəlif hesablamalara görə, zəlzələ bir neçə on min nəfərdən 100 mindən çox insanadək insanın həyatına son qoyub. Həlak olanların dəqiq sayı bu günədək mübahisə mövzusu olaraq qalır.

Bakı ağır gündə yardım əlini uzatdı

Dağıdıcı zəlzələ barədə xəbər qısa müddətdə Azərbaycana çatdı. Fəlakətdən cəmi bir neçə saat sonra Bakıdan Aşqabada iki təyyarə yola düşdü. Təyyarələrin göyərtəsində həkimlər, dərman preparatları, sarğı materialları və təcili tibbi yardım üçün lazım olan avadanlıqlar var idi.

Tarixi mənbələrə görə, 25 mütəxəssisdən ibarət Bakı tibb briqadası dağıdılmış şəhərə ilk çatan yardım qruplarından biri olmuşdu.

Briqadanın tərkibinə akademik Mirəsədulla Mirqasımovun klinikasının əməkdaşları, təcrübəli cərrah və travmatoloqlar daxil idi. Onların bir çoxu hələ Böyük Vətən müharibəsi illərində son dərəcə ağır şəraitdə işləmək və ağır yaralıların həyatını xilas etmək təcrübəsi qazanmışdı.

Azərbaycanlı həkimlər Aşqabadın mərkəzi meydanında müvəqqəti tibbi yardım məntəqəsi yaratmışdılar. Çadırlarda əməliyyat otağı, sarğı məntəqələri və gips qoyulması üçün xüsusi yerlər təşkil edilmişdi.

Həkimlər gecə-gündüz fasiləsiz çalışırdılar. Gecələr əməliyyatlar projektorların işığında aparılırdı. Yaralılar sınıqlar, ağır travmalar və daxili orqanların zədələnməsi ilə gətirilirdi. Dağıntılar altında uzun müddət qalan insanların bir çoxunda ağırlaşmalar yaranmışdı. Həkimlər hər bir insanın həyatını xilas etmək üçün mümkün olan hər şeyi edirdilər.

Azərbaycanlı cərrahlar insanların həyatı uğrunda mübarizədə

Bu humanitar yardım tarixində akademik Mirəsədulla Mirqasımov və görkəmli azərbaycanlı cərrah, tibb elmləri doktoru Böyük bəy Mahmud oğlu Mahmudbəyovun (1902–1988) xüsusi yeri var.

Hər iki mütəxəssis ağır yaralanmaların və travmaların müalicəsində böyük təcrübəyə malik idi. Onların rəhbərliyi altında Azərbaycan Tibb İnstitutunun hospital cərrahiyyəsi klinikasında Bakıya gətirilmiş Aşqabad sakinlərinə yüksək ixtisaslı tibbi yardım göstərilirdi.

Pasiyentlər arasında onurğa sütunu sınıqları, ətrafların zədələnməsi və çoxsaylı travmaları olan insanlar da var idi. Onların müalicəsi mürəkkəb cərrahi əməliyyatlar və uzunmüddətli reabilitasiya tələb edirdi.

Daha sonra Bakı tibb briqadasının bir hissəsi Türkmənistanın Marı şəhərinə göndərildi. Burada Aşqabaddan təxliyə edilmiş və cərrahi, travmatoloji yardıma ehtiyacı olan 400-dən çox insan yerləşdirilmişdi.

Fədakar əməyinə görə həkimlər SSRİ Səhiyyə Nazirliyinin təşəkkürünə layiq görülmüş, onların bir çoxu müxtəlif mükafatlarla təltif edilmişdi.

390 uşaq üçün xilasa çevrilən Bakı

Azərbaycanın yardımı isə yalnız tibbi dəstəklə məhdudlaşmırdı. Aşqabad zəlzələsinin tarixində insanı xüsusilə təsirləndirən başqa bir səhifə də var.

Onilliklər sonra Türkmənistanda rus dilində nəşr olunan “Neytralnı Türkmənistan” qəzeti “Zəlzələnin uşaqları” adlı arxiv materialı dərc edib. Məqalədə fəlakət zamanı valideynlərini itirən və Bakıya göndərilən 390 uşaqdan bəhs edilirdi.

Bir gün Türkmənistan Dövlət Arxivinə kimliyi məlum olmayan bir qadın gəlib. O, zəlzələdən sonra Azərbaycanın paytaxtına təxliyə olunmuş 90 uşaq haqqında məlumatların saxlandığı köhnə bir dəftəri arxivə təqdim edib.

Böyük yaşlı uşaqlar öz adlarını, soyadlarını və valideynlərinin adlarını hələ xatırlayırdılar. Ən kiçik uşaqlar isə özləri haqqında demək olar ki, heç nə deyə bilmirdilər. 24 körpənin şəxsiyyətini müəyyənləşdirmək mümkün olmamışdı.

Arxiv qeydlərinə görə, 24 uşaq körpələr evlərinə, 20-si xəstəxanalara, 14-ü isə uşaq evlərinə göndərilmişdi. Altı oğlan və yeddi qız uşağını sonradan valideynləri və ya qohumları tapmışdı. Daha 16 uşaq isə ailələrin himayəsinə verilmişdi.

Türkmənistan tərəfi arxiv materialının sonunda həmin faciəli günlərdə göstərilən yardıma görə Azərbaycan xalqına minnətdarlığını ifadə etmişdi.

Aşqabad yenidən quruldu, keçmişin xatirəsi isə yaşadı

Zəlzələdən sonra Aşqabadı demək olar ki, yenidən qurmaq lazım gəldi. Sovet İttifaqının müxtəlif respublikaları şəhərin bərpasına kömək göstərdi. Yaşayış məhəlləri, məktəblər, xəstəxanalar və müəssisələr yenidən inşa edildi.

1998-ci ildə şəhərdə faciə qurbanlarının xatirəsinə abidə ucaldıldı. Abidə buynuzları üzərində parçalanmış Yer kürəsini saxlayan nəhəng tunc öküz təsvirindən ibarət idi. Sonradan bu monument 2014-cü ildə açılan “Xalq yaddaşı” memorial kompleksinə köçürüldü.

Bu gün oktyabrın 6-sı Türkmənistanda Anım Günü kimi qeyd olunur. İnsanlar həlak olanları xatırlayır, abidələr önünə gül dəstələri qoyur və dəhşətli faciədən sağ çıxanların xatirəsinə ehtiram göstərirlər.

Həmin gündən 78 il ötüb. Aşqabad çoxdan yenidən qurulub, lakin fəlakətin xatirəsi yaşamaqda davam edir.

Bu yaddaşda Azərbaycanın da xüsusi yeri var. Aralarında görkəmli cərrahlar Mirəsədulla Mirqasımov və Böyük bəy Mahmudbəyovun da olduğu Bakı həkimləri zərərçəkənlərin həyatı uğrunda mübarizə aparırdılar. Azərbaycan xəstəxanaları yaralıları qəbul edir, ailələr və uşaq müəssisələri isə valideynsiz qalan körpələrə sığınacaq verirdi.

Aşqabad zəlzələsi tarixdə dəhşətli faciə kimi qaldı. Eyni zamanda bu hadisə ən ağır məqamlarda xalqların bir-birinə necə yardım etdiyinin nümunəsinə çevrildi. Belə insani dəstəyi isə onilliklər keçsə də unutmaq mümkün deyil.

Hacı Cavadov