Bir vaxtlar İpək Yolu ilə hərəkət edən karvanlar ölkələr arasında mal, xəbər və mədəniyyət daşıyırdı. İndi bu yolların bir hissəsində yük qatarları hərəkət edir. Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu da Azərbaycanın qədim ticarət yollarındakı rolunu yeni imkanlarla davam etdirir.
2017-ci il oktyabrın 30-da Ələtdən ilk yük qatarı yola düşdü. Bununla da Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyəni birləşdirən Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu istifadəyə verildi. İllərlə davam edən hazırlıq və tikinti işləri başa çatdı, ölkələr arasında yükdaşıma üçün yeni imkan yarandı.
Baki-baku.az Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolunun açılışının doqquzuncu ildönümündə bu yolun necə tikildiyindən və Azərbaycan üçün əhəmiyyətindən bəhs edir.
Bakı–Tbilisi–Qarsın adı üç şəhəri birləşdirsə də, onun əhatə etdiyi coğrafiya daha genişdir. Bu yol Asiyadan gələn yüklərin Azərbaycan və Gürcüstan üzərindən Türkiyəyə, oradan isə Avropaya daşınmasına imkan verir. Beləliklə, Azərbaycan beynəlxalq ticarət yollarında daha fəal iştirak etmək imkanı qazanıb.
Layihənin həyata keçirilməsi üçün ilk mühüm addımlardan biri 2005-ci il mayın 25-də atılıb. Həmin gün Bakıda Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə dövlət başçıları Bakı-Tbilisi-Qars birləşdirici dəmir yolu xətti layihəsi haqqında Bəyannamə imzalayıblar. 2007-ci il fevralın 7-də isə Tbilisidə “Bakı-Tbilisi-Qars yeni dəmir yolu xətti haqqında” üçtərəfli Saziş imzalanıb. Tikinti və maliyyə məsələləri üzrə razılaşmalar layihənin icrasına başlamağa şərait yaradıb.
2007-ci il noyabrın 21-də Gürcüstanın Marabda məntəqəsində yolun Gürcüstan hissəsinin təməli qoyulub. 2008-ci il iyulun 24-də isə Qars şəhərində Türkiyə hissəsinin tikintisinə başlanılıb. Prezident İlham Əliyev hər iki təməlqoyma mərasimində iştirak edib. Bu, layihəyə dövlət başçıları səviyyəsində verilən dəstəyin ən gözəl nümunəsi idi.
Bu iş yalnız yeni relslərin çəkilməsindən ibarət olmayıb. Mövcud dəmir yollarının bir hissəsi yenilənib, çatışmayan hissələrdə isə yeni yol salınıb. Gürcüstanda Marabda–Axalkalaki xətti yenidən qurulub, Axalkalakidən Türkiyə sərhədinə doğru yeni dəmir yolu bağlantısı yaradılıb. Nəticədə ayrı-ayrı dəmir yolu sahələri vahid marşrutda birləşdirilib.
Bakı–Tbilisi–Qars marşrutunun ümumi uzunluğu təxminən 850 kilometrdir. Bunun 504 kilometri Azərbaycanın ərazisindən keçir. Yolun əsas üstünlüyü Azərbaycanı Gürcüstan vasitəsilə Türkiyənin dəmir yolu şəbəkəsinə bağlamasıdır. Xəzər dənizi ilə ölkəmizə gətirilən yüklər də bu xətt üzrə qərbə doğru daşına bilir.
Tikinti zamanı maraqlı texniki məsələlər də həll olunub. Məsələn, Azərbaycan və Gürcüstanda relslər arasındakı məsafə ilə Türkiyədəki məsafə eyni deyil. Buna görə yük vaqonlarının bir ölkədən digərinə keçməsi üçün xüsusi avadanlıq lazım olub. Axalkalaki stansiyasında vaqonların təkər arabacıqlarının dəyişdirilməsi, konteynerlərin isə bir vaqondan digərinə keçirilməsi üçün şərait yaradılıb və sınaqlar aparılıb.
Layihənin həyata keçirilməsində Azərbaycanın dövlət başçısı, Prezident İlham Əliyevin dəstəyi mühüm rol oynayıb. Bu dəstək həm tərəfdaş ölkələrlə aparılan danışıqlarda, həm də maliyyə məsələlərinin həllində özünü göstərib. Dövlət başçısının 2007-ci il fevralın 21-də imzaladığı sərəncama əsasən, layihənin maliyyələşdirilməsi Dövlət Neft Fondu vasitəsilə həyata keçirilib.
Azərbaycan yolun Gürcüstan ərazisindəki hissəsinin tikintisinə və yenilənməsinə də maliyyə dəstəyi verib. Bu məqsədlə iki mərhələdə ümumilikdə 775 milyon ABŞ dolları həcmində kredit ayrılması nəzərdə tutulub. Dövlət Neft Fondunun məlumatına görə, layihə üzrə faktiki ayrılmış vəsait 745,9 milyon ABŞ dolları olub. Beləliklə, Azərbaycan bütün marşrutun işləməsi üçün qonşu ölkədə görülən işlərə də töhfə verib.
Bu, neftdən əldə olunan gəlirlərin gələcək üçün əhəmiyyətli bir sahəyə yönəldilməsi idi. Dəmir yoluna yatırılan vəsait ölkənin nəqliyyat imkanlarını genişləndirir, yükdaşıma və digər xidmətlərdən gəlir əldə etmək üçün şərait yaradırdı.
Layihənin baş tutacağına isə əvvəldən inanmayanlar da var idi. Prezident İlham Əliyev 2017-ci il oktyabrın 30-da Ələtdə keçirilən Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolunun açılış mərasimində bəzi xarici dairələrin yolun tikintisinə şübhə ilə yanaşdığını xatırladıb: “Onu da qeyd etməliyəm ki, bir çoxları, xüsusilə bəzi xarici dairələr Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunun tikintisinə inanmırdılar. Hesab edirdilər ki, bunun reallaşması mümkün deyil, bunun reallaşması üçün lazım olan texniki imkanlar və maliyyə vəsaiti imkan verməyəcək ki, bu layihə gerçəkləşdirilsin. Ancaq üç ölkə göstərdi və sübut etdi ki, bu, mümkündür. Bizim güclü iradəmiz, qarşılıqlı dəstək, bir-birimizə inam olan yerdə bütün işləri görmək mümkündür. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunun tikintisi bunun əyani misalıdır. Əminəm ki, regional əməkdaşlığa ən böyük töhfə verən ölkələr – Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə bundan sonra da daim bir yerdə olacaqlar, bir-birini dəstəkləyəcəklər. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu layihəsi kimi nəhəng layihələr bizim birliyimizi, dostluğumuzu daha da möhkəmləndirir”.
Açılış mərasimi Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanında keçirilib. Mərasimdə Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan və xanımı Əminə Ərdoğan iştirak ediblər. Tədbirə Gürcüstan, Qazaxıstan və Özbəkistanın baş nazirləri, Tacikistan və Türkmənistanın nümayəndə heyətləri də qatılıblar. Bu ölkələrin iştirakı dəmir yoluna marağın Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə ilə məhdudlaşmadığını göstərirdi.
Bəs bu yol Azərbaycana nə qazandırır?
İlk növbədə, ölkəmizin ərazisindən daha çox beynəlxalq yükün daşınması üçün imkan yaradır. Çin və Mərkəzi Asiyadan gələn mallar Xəzər dənizini keçərək Azərbaycana çatır, buradan Gürcüstan və Türkiyə istiqamətində yoluna davam edə bilir. Bakı–Tbilisi–Qars bu gün Orta Dəhliz adlandırılan Asiya–Avropa nəqliyyat marşrutunun mühüm hissəsidir.
Yükdaşımaların ölkə üçün faydası yalnız qatarın keçidindən əldə edilən gəlir deyil. Yüklərin limanda qəbul edilməsi, anbarlarda saxlanması, vaqonlara yerləşdirilməsi və göndərilməsi müxtəlif xidmətlər tələb edir. Bu da nəqliyyat və anbar təsərrüfatının inkişafına, iş imkanlarının genişlənməsinə şərait yarada bilər.
Dəmir yolu yerli istehsalçılar üçün də əhəmiyyətlidir. Azərbaycanda istehsal olunan məhsulların Türkiyəyə və Avropa bazarlarına çatdırılması üçün əlavə yol yaranır. Sahibkarın məhsulunu xaricə göndərmək üçün daha çox seçiminin olması isə ticarətin inkişafına kömək edir.
Layihə Azərbaycanın tərəfdaşları ilə əlaqələrini də gücləndirir. Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə əvvəllər neft və qaz kəmərlərinin çəkilişində birgə çalışmışdılar. Bakı–Tbilisi–Qars bu əməkdaşlığı dəmir yolu sahəsində davam etdirdi. Prezident İlham Əliyev açılış nitqində yolun ölkələr arasında ticarəti və qarşılıqlı sərmayələri artıracağını, regional əməkdaşlığa xidmət edəcəyini vurğulayıb.
Dəmir yolunun açılışından sonra layihəyə diqqət xeyli dərəcədə artıb. Daha çox yük daşımaq üçün xəttin imkanlarının artırılması qərara alınıb. Prezident İlham Əliyev 2023-cü ildə Gürcüstanın Baş naziri ilə mətbuata bəyanatında bu işlərin Orta Dəhlizin güclənməsinə xidmət edəcəyini bildirib.
2024-cü ildə Gürcüstan hissəsində yenilənmə işləri tamamlanıb. Nəticədə yolun illik yükdaşıma imkanı 1 milyon tondan 5 milyon tona çatdırılıb. Yəni xəttin bir il ərzində daşıya biləcəyi yükün həcmi beş dəfə artırılıb. Bu, həmin qədər yükün artıq daşındığını deyil, yolun daha çox yük qəbul etməyə hazır olduğunu göstərir.
Bir vaxtlar karvanların açdığı yolları bu gün qatarlar davam etdirir. Bakı–Tbilisi–Qarsla hərəkət edən hər yük qatarı uzaq ölkələrdəki istehsalçı ilə alıcı arasında bağ yaradır. Bu layihə qitələri birləşdirən nəqliyyat xətti olmaqla yanaşı, Azərbaycanın gələcəyə uzanan inkişaf yolunun da mühüm hissəsidir.
Hacı Cavadov
