Yeni ilin 1 yanvarda başladığına heç kimin şübhə etmədiyi ölkələrdə astronomlar və astroloqlar zamanın hesablanmasına fərqli yanaşırlar. Onlar üçün ilin başlanğıcı yaz bərabərliyi anı ilə bağlıdır. Bu astronomik hadisə bu gün də dövri müşahidələrin əsas nöqtəsi olaraq qalır: məhz bu hadisəyə əsasən, məsələn, planetlərin Günəş ətrafında dövretmə müddəti müəyyən edilir və təqvim sistemlərinin dəqiqliyi yoxlanılır. Bundan əlavə, Novruz bayramı da məhz bu günə təsadüf edir.
Bu bayramın dəqiq yaranma vaxtı tarixdə qeydə alınmayıb. Hesab olunur ki, “Novruz” adı hələ eramızdan əvvəl I minillikdə — Avesta dövründə formalaşıb. Novruzun qeyd olunmasına ilk qadağalar VII əsrə təsadüf edir, həmin dövrdə Azərbaycan torpaqları Ərəb xilafətinin genişlənməsi nəticəsində bu dövlətin tərkibinə daxil olmuşdu. Lakin bu ənənəni aradan qaldırmaq mümkün olmadı — o, xalqın mədəniyyətində çox dərin kök salmışdı. Daha sonra sovet dövründə də qadağa cəhdləri olsa da, bayram insanların həyatından silinə bilmədi.
Yol göstərən ulduzların işığı
Bəşəriyyət tarix boyu bilik və təcrübə toplayıb. Bu gün peyklər və rəqəmsal xəritələr dövründə qədim insanların ulduzlara nə qədər bağlı olduğunu təsəvvür etmək çətindir. Onlar üçün ulduzlar və Süd Yolu əsas istiqamətverici idi.
Təəccüblü deyil ki, bir çox qədim bayramlar məhz astronomik hadisələrlə bağlıdır. Yaz bərabərliyi ilə üst-üstə düşən Novruz bunun klassik nümunəsidir.
Tarix boyu Novruzu islam ənənələri ilə əlaqələndirməyə də cəhdlər olub. Məsələn, bəzi təriqətlərdə bu gün Əli ibn Əbu Talib ilə bağlı hadisələrlə əlaqələndirilir. Lakin mahiyyət etibarilə bu bayram islamdan daha qədimdir.
Qədim mənbələr və rəvayətlər
Novruzun mənşəyi haqqında orta əsr Şərq mütəfəkkirləri də yazıblar. Əbu Reyhan əl-Biruni, Ömər Xəyyam və Nizamülmülk kimi şəxsiyyətlərin əsərlərində bu bayram haqqında dəyərli məlumatlar yer alır.
Ömər Xəyyamın “Novruznamə” əsərində qeyd olunur ki, mifoloji hökmdar Cəmşid bu günü Novruz adlandırmağı və ilin başlanğıcı kimi qəbul etməyi əmr edib.
Firdovsi “Şahnamə” əsərində Novruzun fərvərdin ayının ilk günlərində qeyd olunduğunu yazır. Nizami Gəncəvi və Əlişir Nəvai də bu bayramın əhəmiyyətini vurğulamışlar. Rəvayətlərə görə, Novruz həm də Keyumərs və Cəmşid kimi obrazlarla bağlıdır. Deyilənə görə, məhz yaz bərabərliyi günündə Cəmşid günəş şüaları altında taxta çıxmış və bu hadisə bayramın əsasını qoymuşdur.
Zərdüştilik kökləri və rəmzlər
Novruzun bir çox elementləri qədim zərdüştilik inancları ilə bağlıdır. Bunlara odla təmizlənmə mərasimləri, şamların yandırılması, həmçinin dörd ünsürün — su, od, torpaq və havanın simvolikası daxildir.
Bayramdan əvvəlki son çərşənbədə tonqal üzərindən tullanmaq təmizlənməni simvolizə edir. Eyni zamanda, qəbir ziyarəti də qədim inanclara əsaslanır — hesab olunurdu ki, bu günlərdə ölənlərin ruhları öz ailələrinə qayıdır.
Səmavi Qurd obrazı
Türk xalqlarının mifologiyasında qurd mühüm yer tutur. O, gücün, azadlığın və qoruyuculuğun simvoludur. Qurd çox vaxt günəşlə bağlı ilahi qüvvələrin yoldaşı kimi təsvir edilir və xalqın əcdadı sayılır.
Onu “Göy Qurd” adlandırırdılar — bu da “səmavi xilaskar” kimi yozula bilər. Rəvayətlərdə qurd insanlara yol göstərir, onları çətinliklərdən xilas edir və yenilənmənin rəmzi kimi çıxış edir. Bu ideya Novruzun yeni həyat başlanğıcı ilə səsləşir.
Əkinçilik ənənələri
Novruz aqrar dövrlə sıx bağlıdır. Avesta mənbələrində bu bayram məhsuldarlıq və kənd təsərrüfatı işlərinin başlanğıcı kimi təsvir olunur.
Bunun simvolu səmənidir — cücərdilmiş buğda, təbiətin yenilənməsini ifadə edir. Bir rəvayətə görə, mühasirədə olan şəhərin sakinləri buğda dənələri sayəsində sağ qalmış və ondan qidalandırıcı yemək hazırlamışdılar. Bu hekayə çörəyin və məhsulun bayramdakı əhəmiyyətini göstərir.
Ənənələrin birliyi və müxtəlifliyi
Azərbaycanda Novruz ən sevilən bayramlardan biridir. Onun qeyd olunması bayramdan xeyli əvvəl — dörd çərşənbə ilə başlayır və hər biri təbiətin bir ünsürünə həsr olunur.
Ənənələrə milli şirniyyatların hazırlanması, xonçanın bəzədilməsi, xalq oyunları, mərasimlər və səhnələşdirilmiş tamaşalar daxildir. Bölgələr arasında fərqlər olsa da, bayramın mahiyyəti dəyişmir: bu, baharın, yenilənmənin, ümidin və həyat enerjisinin təntənəsidir.
