Bakıda kinonun tarixi kinostudiyalardan və rejissor adlarından başlamır, əksinə təəccübdən doğur – hərəkətli təsvir qarşısında, “canlanan foto” qarşısında, əvvəllər yalnız təsəvvürdə və ya kitab səhifələrində mövcud olan dünyanı ekranda görmək imkanının gətirdiyi təəccübdən. XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəlləri Bakı üçün sürətli dəyişikliklərin, həm texniki, həm də mədəni yüksəlişin dövrü oldu və məhz bu mühitdə kinematoqrafiya şəhərdə münbit torpaq tapdı.
Bu gün Baki-baku.az ilk ekranların, ilk salonların, ilk tamaşaçıların xronikasını bərpa etməyə çalışacaq. Tarixi romantikləşdirmədən və yalnız tarixləri sadalamaqla kifayətlənmədən, bunu şəhər həyatının – kinonun tədricən gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrildiyi şəhər həyatının canlı prosesi kimi təqdim edəcək. Bakı böyük mədəni hərəkatın kənarında deyildi, əksinə onun erkən iştirakçılarından biri olmuşdu və bu fakt diqqətli və dərin baxışı haqq edir.
Artıq 1896-cı ildə Bakıda ilk sənədləşdirilmiş kinoseans keçirildi ki, bu da şəhəri yalnız Rusiya imperiyasında deyil, bütün müsəlman Şərqində də ən erkən kinonümayiş mərkəzlərindən biri hesab etməyə imkan verir. Daha sonrakı dövrlərdən fərqli olaraq, kinoteatr müstəqil mədəni institut kimi formalaşmamışdı; erkən Bakı kinematoqrafiyası qastrol formatında fəaliyyət göstərirdi. Aparatlar sahibləri ilə birlikdə gəlir, nümayişlər bir neçə həftə davam edirdi və sonra texnika başqa şəhərə köçürülürdü.
1896-cı il oktyabrın 4-də tamaşaçılar V.İ.Vasilyev-Vyatski adına Teatr-Sirk binasında, Teatr meydanında (keçmiş Petrovski meydanı) toplaşdılar. Məhz bu seans Bakıdakı ilk sənədə alınan kino nümayişi hesab edilir. Artıq 1897-ci ildə filmlər Şəhər bağının pavilyonunda və Balaxanadakı “Benckendorf & Ko” Ticarət Evinin klubunda nümayiş etdirilirdi.
Xüsusi maraq filmlərin mənşəyi ətrafında yaranan mübahisələrdən irəli gəlirdi. Bəziləri bildirirdilər ki, nümayiş etdirdikləri filmlər Lümyer qardaşlarına aiddir, digərləri isə iddia edirdilər ki, məhz onların əlində “orijinal” nüsxələr var. Tamaşaçılar üçün bu müzakirələr ikinci dərəcəli əhəmiyyət daşıyırdı: hərəkətli təsvirin özü demək olar ki, hipnoz kimi təsir yaradırdı.
Hacı Zeynalabdin Tağıyev teatrı erkən kino nümayişlərinin əsas mərkəzlərindən biri oldu. Burada fransız “Pathé” şirkətinin, “Elektro-bioqraf” və digər Avropa istehsalçılarının filmləri nümayiş etdirilirdi. Diqqətçəkici məqam odur ki, teatrın divarları arasında kino opera, dram və konsertlərlə yanaşı mövcud idi. Tamaşaçı bir axşam səhnə əsəri izləyə, növbəti axşam isə kinoseansa gedə bilərdi. Bu janrların qarışığı yeni sənəti qəbul etmə mədəniyyətini xüsusi formada formalaşdırırdı. Teatr binasında müxtəlif illərdə “Pallas” kinoteatrı, “Renessans” kinematoqrafı, “Miniatür Teatrı” və ən uzunömürlü layihə — “Gigant” (1914–1917) fəaliyyət göstərib.
XX əsrin əvvəllərində kino artıq nadir hadisə olmaqdan çıxmışdı. Seanslar Nikitin qardaşlarının sirkində, Bakı İctimai Məclisində, Artist Cəmiyyətində, “Metropol”, “Bristol”, “Grand-otel” hotellərində, klublarda, passajlarda və hətta xeyriyyə təşkilatlarının binalarında keçirilirdi.
1907-ci il dönüş nöqtəsi oldu: Tağıyev passajında ilk daimi kinoteatr – “Fransız Elektro-Bioqraf” açıldı. Bu, müvəqqəti nümayişlərdən daimi repertuara keçidi simvolizə edirdi. Ardınca onlarla zal fəaliyyətə başladı: “Ekspress”, “Odeon”, “Grand-Vio”, “Fenomen”, “Edisson”, “Rekord”, “Ampir”, “Modern”, “Muza”, “Mon-Repo”, “Venera”, “Forum”, “Mikado”, “Union”, “Kolizey” və başqaları. Bəziləri mövsümi fəaliyyət göstərir, digərləri il boyu açıq qalır, bir qismi isə açıq havada yay nümayişlərinə ixtisaslaşmışdı.
Erkən kinematoqrafların proqramı qarışıq idi. Tamaşaçılara xronika (şəhər mənzərələri, taxt-taca çıxma mərasimləri, hərbi paradlar), qısa komik səhnələr, feeriyalar və tryuk filmləri, melodramlar, elmi-populyar mövzular nümayiş etdirilirdi. Filmlər çox vaxt canlı musiqi ilə müşayiət olunurdu – pianinoçular, kiçik orkestrlər, bəzən hətta ekrandakı hadisələri şərh edən qiraətçilərlə birlikdə.
Bakıda kino cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin görüş məkanına çevrilmişdi. Eyni zalda neft sənayesi işçisi, fəhlə, tələbə və gimnaziya şagirdi bir arada otura bilərdi. Bu, kinematoqrafiyanı unikallıqla demokratik bir platforma edirdi. Bilet qiymətləri dəyişirdi, ucuz səhər seansları mövcud idi ki, bu da auditoriyanı genişləndirirdi. Tədricən kino moda, lüğət, dünyagörüş və hətta şəhər əyləncə vərdişlərinə təsir etməyə başladı.
1910-cu illərə qədər kino ilə münasibət dəyişməyə başladı. Kino artıq yalnız əyləncə kimi qəbul edilmirdi, o, müstəqil bədii hadisə kimi dəyərləndirilirdi. Daimi repertuarı olan kinoteatrlar yaranır, prokatçılar və administratorlardan ibarət peşəkar mühit formalaşırdı. Bu infrastruktur gələcək Azərbaycan milli kinematoqrafiyasının təməlini qoyacaqdı, hansı ki, artıq sovet dövründə tam şəkildə formalaşdı.
İnqilabaqədərki dövrün kinematoqrafları qalımayıb. Bəzi binalar yenidən inşa edilib, bəziləri sökülüb, digərlərinin funksiyası dəyişib. Lakin şəhərin özü hələ də həmin dövrün izlərini daşıyır.
Bu gün Bakının küçələrində gəzişərkən asfalta, beton və müasir şüşə qatlarına baxdıqda, altında başqa bir şəhərin – ilk ekranların, kino lentlərinin xışıltısının və tamaşaçı gözləntisinin gizləndiyi şəhərin mövcud olduğunu görmək asan deyil. İnqilabaqədərki kinematoqrafların əksəriyyəti fiziki olaraq yoxa çıxsa da, onlar şəhərin tarixi yaddaşında yaşayır, onun böyük kino bioqrafiyasının başladığı nöqtələr kimi qalır.
Erkən Bakı kinematoqrafiyası təsadüfi deyildi. O, şəhərin dünyaya açıq olmasının, yeni olanı sürətlə mənimsəmək və texniki yenilikləri öz mədəniyyətinin bir hissəsinə çevirmək bacarığının təbii ifadəsi idi. Buna görə də Bakı kinonu sadəcə izləməyi deyil, onun yanında yaşamağı erkən öyrəndi.
Bu ilk zalların tarixi keçmişə xatirə olmaqdan daha çox şeydir. O, mədəni mühitin çoxsaylı insanların səyləri ilə yaradıldığını və saysız-hesabsız diqqətsiz addımların nəticəsində formalaşdığını xatırladır. Və Bakıda film çəkilməyə davam etdiyi, ekranlar işıqlandırıldığı müddətcə, XIX əsrin sonlarındakı həmin ilk seanslarla görünməz əlaqə canlı olaraq qalır.
Hacı Cavadov
