Onun haqqında kapitanlar danışırdı, guya onu fırtınalı dənizdə görənlər olub və adı dəniz lənətinin simvoluna çevrilib. Uçan Niderlandlı kimdir və niyə bu ruh-gəmi haqqında əfsanə yüzillərdir yaşayır — materialımızda bu barədə danışacağıq. Dəniz həmişə təkcə ticarət və kəşflər deyil, həm də qorxu doğurub. Bütün dəniz əfsanələri arasında eləsi var ki, əsrləri keçib və bu gün də sanki dünən gecə, haradasa fırtına səsi altında göyərtədə danışılmış kimi səslənir. Söhbət dünya tarixində ən məşhur ruh-gəmidən — Uçan Niderlandlıdan gedir. Onun haqqında bu gün də mübahisə edirlər: bəziləri bunu köhnə dənizçi nağılı sayır, digərləri xəbərdarlıq kimi görür, üçüncülər isə hər əfsanənin arxasında həmişə real bir həqiqət dənəsi olduğuna inanır.
Uçan Niderlandlı nədir?
Köhnə dəniz rəvayətlərinə görə, Uçan Niderlandlı— sahilə heç vaxt yanaşa bilməyən, dənizlərdə əbədi dolaşmağa məhkum edilmiş lənətli yelkənli gəmdir. Onu ən çox qaranlıq bir gəmi kimi təsvir edirdilər — dumanın, fırtınanın və ya güclü küləyin içində peyda olan. Bəzən cırıq yelkənlərlə, bəzən göyərtədə qaranlıq işıqla, bəzən isə sadəcə üfüqdə qəfil görünən və elə qəfil də yoxa çıxan bir kölgə kimi. Dənizçilər üçün onun görünməsi çox pis əlamət sayılırdı. Kim Uçan Niderlandlını görürdüsə — bədbəxtlik, fırtına və ya qəza gözlənilirdi. Və məhz burada əfsanənin əsas gücü gizlənir: o, həmişə dəniz qorxusu ilə birlikdə gəlirdi.
Bu hekayə haradan yaranıb
Əfsanənin dəqiq “doğum günü” yoxdur, lakin xüsusilə XVII–XVIII əsrlərdə, dənizlərin qitələr arasında əsas yol olduğu və üzməyin həm təhlükəli, həm də çox vaxt gözlənilməz olduğu dövrdə məşhurlaşıb. Bu hekayənin mənşəyi ilə bağlı bir neçə versiya var. Ən məşhuru guya Afrikanın cənub ucundakı ən sərt yerlərdən biri olan Ümid burnunu dolanmağa çalışan holland kapitanla bağlıdır. Rəvayətə görə, gəmi dəhşətli fırtınaya düşür. Kapitanisə qürur və inadkarlıqdan kor olmuş halda, nə olursa olsun bu yolu keçəcəyinə and içir — hətta bunun üçün Qiyamət gününə qədər üzməli olsa belə. Belə hekayələrdə deyildiyi kimi, dəniz bu andı həddindən artıq “ciddi” qəbul edir. O vaxtdan etibarən gəmi guya əbədi olaraq okeanda dolaşmağa, nə sükunət, nə də liman tapmamağa məhkum edilir.
Niyə bu mif bu qədər yayılıb
Keçmiş dənizçilər elə bir dünyada yaşayırdılar ki, orada çox şey həqiqətən izaholunmaz görünürdü. Fırtına bir neçə dəqiqəyə başlaya bilərdi. Duman gəmini göz qabağında “udub” yox edə bilərdi. Gecələr suda qəribə işıqlar görünür, üfüqdə isə sonradan ilğıma çevrilən görüntülər yaranırdı. Həftələrlə, aylarla okeanın ortasında olan insan üçün hər bir anomaliya asanlıqla ruh, lənət və ya “yuxarıdan işarə” hekayəsinə çevrilirdi. Məhz buna görə Uçan Niderlandlı əfsanəsi bu qədər davamlı oldu. O, qorxunun həmişə naməlumla yanaşı getdiyi dəniz dünyasına mükəmməl uyğunlaşdı.
İnsanlar həqiqətən nə isə görmüş ola bilərmi
Mistikadan uzaqlaşsaq, bu əfsanənin real izahları da var. Onlardan biri “fata-morqana” adlanan nadir atmosfer hadisəsi ilə bağlıdır. Bu, xüsusi ilğımdır: işıq və hava qatlarının temperatur fərqi səbəbindən üfüqdəki obyektlər təhrif olunur, “havada asılı qalır”, uzanır və ya ruh kimi görünür. Sadə desək, dənizçilər real gəmiləri görə bilərdilər, amma elə formada ki, onlar fövqəltəbii bir şey təsiri bağışlayırdı. Buna yorğunluğu, qorxunu, uzun səfərləri, fırtınaları və dəniz xurafatını da əlavə edin — və artıq üfüqdəki adi gəmi yox, əbədi dolaşan ruh-gəmi yaranır. Etiraf etmək lazımdır ki, bu, “optik təhrif” deməkdən daha təsirlidir.
Uçan Niderlandlı mədəniyyətdə
Zaman keçdikcə əfsanə dəniz hekayələrinin sərhədlərini aşdı. Onun haqqında kitablar yazıldı, operalar səhnələşdirildi, filmlər və seriallar çəkildi. Onun obrazı macəra ədəbiyyatında, dəniz romantikasında və qorxu janrında yer aldı. O, sadəcə bir nağıl deyil, əbədi lənət, tənhalıq və evə qayıda bilməmək simvoluna çevrildi. Bəlkə də məhz buna görə bu obraz bu gün də insanı cəlb edir. Çünki onda təkcə qorxu deyil, həm də faciə var. Bu, artıq sadəcə dəniz haqqında qorxulu hekayə deyil. Bu, bir vaxtlar həddən artıq irəli gedən və geri dönüş yolunu itirən insan və ya heyət haqqında hekayədir.
Həqiqət, yoxsa əfsanə
Tarixçilər konkret bir “həqiqi” Uçan Niderlandlının mövcudluğunu təsdiqləyən sübut tapmayıblar. Çox güman ki, bu əfsanə tədricən formalaşıb — dəniz hekayələri, xurafatlar, fırtına rəvayətləri və suda müşahidə olunan qəribə hadisələr əsasında. Çox vaxt olduğu kimi, sübutun olmaması mifin gücünü daha da artırıb. Dəniz — bu gün də insanın özünü sahibi yox, qonaq kimi hiss etdiyi nadir məkanlardan biridir. Üfüqdə duman, fırtına və tənha gəmi siluetləri olduğu müddətcə, Uçan Niderlandlı haqqında hekayə yəqin ki, heç vaxt yox olmayacaq.
Murad Muxtarov
