Bu gün Azərbaycan Sərhəd Mühafizəsinin yaradılmasından 107 il ötür. Bir əsrdən artıq davam edən bu tarix Azərbaycan dövlətçiliyinin keşiyində dayanan insanların – sərhədçilərin tarixidir.
Baki-baku.az xatırladır ki, Azərbaycan Sərhəd Mühafizəsinin tarixi 1919-cu ilə – Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövrünə gedib çıxır. Milli hökumətin qərarı ilə Hərbi Nazirliyin tərkibində yaradılan sərhəd strukturları müstəqil dövlətin sərhədlərinin qorunması istiqamətində atılan mühüm addımlardan biri idi. Gənc respublika öz ərazisini, təhlükəsizliyini və dövlətçiliyini qorumaq üçün milli sərhəd xidmətinin əsaslarını da məhz həmin illərdə yaratmağa başlamışdı.
Sonrakı onilliklər Azərbaycan sərhədçiləri üçün fərqli siyasi sistemlər, fərqli dövlət quruluşları və fərqli tarixi mərhələlərlə yadda qaldı. Sovet dövründə sərhəd xidməti Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin tərkibində fəaliyyət göstərdi. Lakin müstəqilliyin bərpası ilə sərhəd məsələsi də yeni məna qazandı. Artıq söhbət müstəqil Azərbaycanın öz dövlət sərhədini qorumasından gedirdi.
Müstəqilliyin sərhəd xətti
Azərbaycanın yenidən müstəqillik qazandığı ilk illər ölkənin tarixində olduğu kimi, sərhəd mühafizəsi sahəsində də mürəkkəb və məsuliyyətli dövr idi.
Üçrəngli Azərbaycan bayrağının Silahlı Qüvvələrdə ilk dəfə 1992-ci il avqustun 22-də Naxçıvan Sərhəd Dəstəsində qaldırılması bu baxımdan rəmzi hadisələrdən biri oldu. Dövlət sərhədində milli bayrağın dalğalanması artıq müstəqil Azərbaycanın öz sərhədlərinə sahib çıxmasının ifadəsi idi.
Sərhəd mühafizəsinin müstəqil dövlətçilik sisteminin ayrılmaz hissəsinə çevrilməsi isə ulu öndər Heydər Əliyevin həyata keçirdiyi siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri oldu. 2000-ci il avqustun 18-də sərhədçilərin peşə bayramının təsis edilməsi Azərbaycan sərhədçisinin dövlətçilik sistemindəki yerinin daha bir təsdiqi idi.
İki il sonra isə mühüm qərar qəbul edildi. 2002-ci ildə Dövlət Sərhəd Xidməti yaradıldı və ona mərkəzi icra hakimiyyəti orqanı statusu verildi. Bununla Azərbaycan sərhəd mühafizəsi keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoydu.
Bu, sadəcə yeni bir qurumun yaradılması deyildi. Bu, müstəqil Azərbaycanın öz sərhədlərini müstəqil şəkildə qorumaq iradəsinin dövlət səviyyəsində ifadəsi idi.
Sərhədçinin dayanacağı dəyişdi, missiyası dəyişmədi
İllər keçdikcə sərhəd zastavaları, hərbi hissələr, müşahidə və nəzarət sistemləri yeniləndi. Texnologiya sərhədçinin xidmətinə daxil oldu. Müasir rabitə sistemləri, müşahidə vasitələri, avtomatlaşdırılmış sərhəd nəzarəti, aviasiya və dəniz imkanları sərhəd mühafizəsinin ayrılmaz hissəsinə çevrildi.
Lakin bütün bu dəyişikliklərin mərkəzində dəyişməyən bir məqam vardı: sərhədçinin missiyası.
Gecənin ən səssiz saatında sərhəd zastavasında növbə çəkən əsgər üçün sərhəd xətti yalnız coğrafi anlayış deyil. O xətt dövlətin təhlükəsizliyidir. Bayrağın toxunulmazlığıdır. Torpağın əmanətidir.
Dövlət Sərhəd Xidmətinin maddi-texniki bazasının gücləndirilməsi, yeni sərhəd dəstələrinin və zastavaların yaradılması, şəxsi heyətin sosial və məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması, müasir texnika və avadanlıqlarla təminat sərhəd mühafizəsinin yeni dövrə uyğun qurulmasına imkan verdi.
2007-ci ildə Dövlət Sərhəd Xidmətinin Akademiyasının yaradılması da bu sistemin peşəkar kadrlarla təmin olunmasında mühüm mərhələ oldu. 2008-ci ildə Akademiyanın ilk kursantlarının Vətənə və dövlətə sədaqət andı içərək təlimə başlaması sərhədçi peşəsinin artıq xüsusi hazırlıq və yüksək peşəkarlıq tələb edən müasir hərbi xidmət sahəsinə çevrildiyini göstərirdi.
Sərhəd həm də səngərə çevriləndə
Azərbaycan sərhədçisinin tarixində ən ağır və şərəfli sınaqlardan biri Vətən müharibəsi oldu.
Ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpası uğrunda başlanan 44 günlük müharibədə Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçuları qarşıya qoyulan döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirərək böyük şücaət göstərdilər.
Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı rayonlarının, Hadrut qəsəbəsinin və Şuşa şəhərinin azad olunmasında sərhədçilər də öz sözlərini dedilər. Azərbaycan-İran dövlət sərhədinin 132 kilometrlik hissəsinin azad olunması, Xudafərin körpüsündə və dövlət sərhədi boyunca Azərbaycan bayrağının ucaldılması həmin günlərin yaddaşında xüsusi yer tutur.
Müharibənin ilk günlərindən etibarən sərhədçilərin həyata keçirdiyi əməliyyatlar sürəti və peşəkarlığı ilə seçilirdi. Füzuli istiqamətindən Ermənistanla dövlət sərhədinədək böyük ərazinin qısa müddətdə azad edilməsi, bəzi istiqamətlərdə 24 saat ərzində 105 kilometrədək irəliləyişin təmin olunması Azərbaycan sərhədçisinin yalnız sərhəd xəttində deyil, döyüş meydanında da öz missiyasını layiqincə yerinə yetirdiyini göstərdi.
Müasir texnologiyalar da bu mübarizədə mühüm rol oynadı. Dövlət Sərhəd Xidməti tərəfindən pilotsuz uçuş aparatlarının – “Harop”, “Hermes” və “Quzğun” sistemlərinin effektiv tətbiqi nəticəsində düşmənin müxtəlif hərbi obyektləri və texnikası sıradan çıxarıldı. Ümumilikdə 290 düşmən hədəfinin məhv edilməsi ilə nəticələnən əməliyyatlar sərhədçilərin döyüş hazırlığının daha bir göstəricisi oldu.
Beləliklə, sərhədçinin qarşısındakı xətt həmin günlərdə səngərə çevrildi. Sərhədi qoruyan hərbçi Vətən torpağının azadlığı uğrunda döyüşən əsgərə çevrildi.
Azad olunmuş torpaqlarda yeni sərhəd
Ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra sərhədçilərin qarşısında bu dəfə başqa vəzifə dayandı: azad edilmiş ərazilərdə dövlət sərhədinin etibarlı mühafizəsi sistemini qurmaq.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə yeni sərhəd infrastrukturu yaradıldı, hərbi hissələr fəaliyyətə başladı, xidmət şəraitinin yaxşılaşdırılması istiqamətində genişmiqyaslı işlər görüldü. Bu ərazilərdə iyirmiyə yaxın yeni hərbi hissənin xidməti-döyüş fəaliyyətinə başlaması sərhəd mühafizəsinin yeni coğrafiyasını formalaşdırdı.
Qazax və Ağstafa rayonları istiqamətində Ermənistanla dövlət sərhədinin müəyyən hissəsindəki döyüş postlarının Dövlət Sərhəd Xidmətinin nəzarətinə verilməsi də bu prosesin mühüm mərhələlərindən biri oldu. Bu addım Azərbaycan sərhədçilərinə göstərilən yüksək etimadın və dövlət sərhədlərinin tam mühafizəsinin təmin olunması istiqamətində həyata keçirilən siyasətin göstəricisi idi.
Sərhədçinin vəzifəsi artıq təkcə mövcud xətti qorumaq deyil, həm də azad edilmiş torpaqlarda həmin xətti yenidən qurmaq, möhkəmləndirmək və gələcək nəsillərə əmanət etmək idi.
Sərhəd xəritədə dəqiqləşəndə
Sərhəd mühafizəsi yalnız hərbi məsələ deyil. Dövlət sərhədinin müəyyənləşdirilməsi həm də diplomatiya, dövlətçilik və beynəlxalq münasibətlər məsələsidir.
2018-ci il fevralın 22-də Qusar rayonunun Zuxul kəndi ərazisində Azərbaycan-Rusiya dövlət sərhədində ilk sərhəd nişanının quraşdırılması bu baxımdan Azərbaycanın dövlətçilik tarixində mühüm hadisələrdən biri oldu.
Çünki dövlət sərhədinin rəsmən müəyyənləşdirilməsi yalnız bir nişanın qoyulması demək deyildi. Bu, dövlətin öz sərhədinə sahib çıxmasının, onun hüquqi və siyasi əsaslarını möhkəmləndirməsinin ifadəsi idi.
Bu gün sərhəd keçid məntəqələrində də müasir texnologiyalar geniş tətbiq olunur. Avtomatlaşdırılmış məlumat-axtarış sistemləri, müasir sənəd yoxlama laboratoriyaları, rabitə və telekommunikasiya imkanları sərhəd nəzarətinin daha çevik və etibarlı həyata keçirilməsinə şərait yaradır.
107 il ərzində çox şey dəyişib. Uniforma dəyişib. Silah dəyişib. Texnologiya dəyişib. Sərhəd zastavalarının siması dəyişib. Xidmətin imkanları genişlənib.
Amma bir şey dəyişməyib: sərhədçinin dövlətə və Vətənə sədaqəti.
1919-cu ildə milli dövlətçiliyin ilk illərində başlayan yol bu gün müasir texnologiyalarla təchiz olunmuş, yüksək döyüş hazırlığına malik Dövlət Sərhəd Xidməti ilə davam edir.
Bu yolun üzərində tariximizin müxtəlif səhifələri var: müstəqilliyin ilk illərinin çətinlikləri, milli sərhəd siyasətinin formalaşması, yeni zastavaların qurulması, sərhədçilərin peşəkar hazırlığı, Vətən müharibəsində göstərilən qəhrəmanlıq, azad edilmiş torpaqlarda qurulan yeni sərhəd infrastrukturu…
Və bütün bu səhifələri birləşdirən bir fikir var: Azərbaycan sərhədi toxunulmazdır.
Bu gün sərhədçi gecə növbəsində dayananda onun arxasında milyonlarla insanın sakitliyi dayanır. Şəhərlər yatır, kəndlərdə işıqlar sönür, ailələr öz evlərində sabahı gözləyir. Sərhədçi isə o səssizliyin keşiyindədir.
Bəlkə də sərhəd xidmətinin ən böyük mənası elə budur: Vətən rahat yaşasın deyə, sərhədçi ayıq qalsın.
Azərbaycan Sərhəd Mühafizəsinin 107 illik tarixi də məhz bu sədaqətin, məsuliyyətin və Vətənə xidmətin tarixidir.
