Şambala dünya mədəniyyətində ən sirli anlayışlardan biridir, din, fəlsəfə və mifologiyanın kəsişməsində yerləşir. Əsrlər boyu o, təkcə ruhani müəllimlərin və alimlərin deyil, həm də səyyahların, tədqiqatçıların və həqiqət axtaranların diqqətini cəlb etmişdir. Onun təbiəti — real yoxsa simvolik olması məsələsi bu günə qədər açıq qalır.

Şambala buddist ənənəsində tanınan əfsanəvi ölkədir. O, “Kalaçakra-tantra” mətnində ətraflı təsvir olunur. Bu mətnə görə, Şambala Kalapa adlı paytaxtı olan real bir krallıqdır. Təsəvvürlərə əsasən, o, Hindistanın şimalında yerləşir. Rəvayətə görə, Budda Kalaçakra təlimini Şambalanın hökmdarı Suçandraya ötürmüşdür. O vaxtdan bu təlim həmin gizli ölkədə qorunub saxlanılır.

Lakin Şambalanın real yerləşməsi məsələsi açıq qalır. Müxtəlif tədqiqatçılar onu Himalaylarda, Pamirdə, Altayda və Qobi səhrasında axtarmışlar. Bu fərziyyələrin heç biri qəti şəkildə təsdiqlənməmişdir. Buna görə də Şambala ikili təbiətli bir anlayış kimi qiymətləndirilir. Bir tərəfdən bu, real məkan ola bilər. Digər tərəfdən isə simvoldur.

Buddist fəlsəfəsində Şambala üç səviyyədə izah olunur. Birinci səviyyə — xarici səviyyədir. Bu, gizli bir ərazidir. İkinci səviyyə — daxili səviyyədir. O, insanın quruluşu, enerjisi və psixofiziki təcrübələri ilə bağlıdır. Üçüncü səviyyə — gizli səviyyədir. Bu, maariflənmiş şüurun vəziyyətidir. Beləliklə, Şambala yalnız məkan deyil, həm də daxili təcrübədir.

Tibet ənənəsində Şambalada yenidən doğulmaq üçün xüsusi dualar mövcud idi. Hesab olunurdu ki, orada doğulmaq mənfi yenidən doğuluşların qarşısını alır. Həmçinin Şambalaya aparan “bələdçilər” də var idi. Lakin onlar fiziki yolu deyil, ruhani yolu təsvir edirdi. Bu yol Kalaçakra təcrübəsi ilə bağlıdır və meditasiya, vizuallaşdırma, eləcə də daxili enerji ilə işləmə üsullarını əhatə edir.

Şambala mifologiyasında mühüm yer gələcək haqqında olan peyğəmbərlik tutur. Bu peyğəmbərlikdə iyirmi beşinci hökmdar — Rudraçakrin haqqında danışılır. O, şər qüvvələrə qarşı həlledici döyüşə rəhbərlik etməlidir. Bu qüvvələr mənəvi tənəzzülü simvolizə edir. Qələbədən sonra yeni bir dövr başlayacaq. Bu dövr təlimin yayılması ilə bağlı olacaq. Həmçinin gələcəyin Buddası — Maytreyin gəlişi gözlənilir. Bir çox tədqiqatçılar hesab edir ki, bu, sözün həqiqi mənasında müharibə deyil. Onlar bunu insanın və cəmiyyətin daxili mübarizəsinin simvolu kimi izah edirlər.

Şambalaya inam real axtarışlara ilham verirdi. Xüsusilə XX əsrin əvvəllərində bu axtarışlar daha fəal aparılırdı. Rəssam və tədqiqatçı Nikolay Rerix Mərkəzi Asiya və Himalaylara ekspedisiyalar təşkil etmişdi. O, yerli sakinlərin hekayələrini toplayırdı. Onlar gizli vadilər, sirli keçidlər və qeyri-adi hadisələr haqqında danışırdılar. Rerix dağlarda parlayan obyektlər haqqında yazırdı və onları Şambala ilə əlaqələndirirdi.

Tibet mənbələrində deyilir ki, hər kəs Şambalaya daxil ola bilməz. Bu, yalnız kifayət qədər yüksək mənəvi səviyyə və “karmik xeyir-dua” olduqda mümkündür. Şambala bəzən yüksək inkişaf etmiş bir cəmiyyət kimi təsvir olunur. Orada insanlar uzun ömür sürür, bilik sahibidirlər və harmoniya içində yaşayırlar. Bəzi versiyalarda isə hesab olunur ki, Şambala fiziki olaraq deyil, qavrayış səviyyəsində gizlənmişdir. Bu o deməkdir ki, adi insan ona yaxın olsa belə, onu görə bilməz.

XX əsrdə Şambalaya maraq dini çərçivədən kənara çıxdı. Onu yalnız mistiklər deyil, həm də elmi və siyasi dairələrin nümayəndələri araşdırırdılar. Teosofiyada, xüsusilə Yelena Blavatskayanın təlimində, Şambala yeni mənada izah edildi. O, dünyanın mənəvi idarəetmə mərkəzi kimi qəbul olunmağa başladı. Bu versiyaya görə, orada “mahatmalar” — bəşəriyyətin inkişafını yönəldən ali müəllimlər yaşayır.

Beləliklə, bu gün Şambala müxtəlif cür başa düşülür. Bəziləri üçün bu, itirilmiş bir ölkə haqqında mifdir. Digərləri üçün fəlsəfi ideyadır. Üçüncülər üçün insanın daxili vəziyyətidir. Bəziləri isə onu real, lakin gizli bir məkan hesab edir. Din, fəlsəfə, əfsanələr, ekspedisiyalar və müxtəlif şərhlərin birləşməsi Şambalanı dünya mədəniyyətində ən sirli mövzulardan birinə çevirir və onun obrazı yaşamağa, insanları ilhamlandırmağa davam edir.

Hacı Cavadov