Bakının tarixdə hər zaman xüsusi rolu olub. XIX əsrdən başlayaraq məhz bu şəhərdə təkcə region üçün deyil, bütün dünya üçün ilk hesab olunan bir çox hadisələr baş verib. Şəhərdə ilk neft quyusu qazılıb, Şərqdə ilk opera tamaşaya qoyulub, sovet dövründə isə SSRİ-də ilk elektrik qatarı istifadəyə verilib və dənizin ortasında əsl şəhərə oxşayan unikal Neft Daşları salınıb. 1970-ci illərin ortalarında Bakı yenidən diqqət mərkəzinə çevrildi: burada SSRİ-də ilk məişət kondisionerləri istehsal edən zavod fəaliyyətə başladı.
Bakı Məişət Kondisionerləri Zavodu təkcə Sovet İttifaqında deyil, bütün Avropa və Asiyada bu sahədə ən iri müəssisələrdən biri idi. Bununla yanaşı, SSRİ-də kondisionerlər haqqında müəyyən məlumat və anlayış artıq mövcud idi. Hələ 1930-cu illərdə soyutma sistemləri zavodlarda, fabriklərdə, hərbi obyektlərdə və dövlət müəssisələrində istifadə olunurdu. Sonralar kondisionerlər gəmilərdə və təyyarələrdə də quraşdırılmağa başladı. Uzun müddət məişət üçün nəzərdə tutulmuş modellər lazımsız komfort və “burjua dəbdəbəsi” hesab edilirdi.
Həmin illərdə hakimiyyət orqanları düşünürdülər ki, adi sovet insanına kondisioner lazım deyil. Məişətdə soyutma sistemlərinin faydası haqqında yazılar belə narazılıq doğururdu. Zaman keçdikcə aydın oldu ki, SSRİ-nin isti bölgələrində insanlar yay istisinə çətin dözür, nəticədə normal işləmək və istirahət etmək imkanları azalır. Bundan sonra ölkə rəhbərliyi məişət kondisionerlərinin istehsalına başlamaq qərarına gəldi.
Əvvəlcə zavodun Daşkənddə tikilməsi planlaşdırılırdı. Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyev isə Leonid Brejnevi məhz Bakının seçilməsinə inandıra bildi və istehsalın Bakıda qurulmasının vacibliyini əsaslandırdı. Bunun bir neçə səbəbi vardı. Azərbaycan Sovet İttifaqının ən inkişaf etmiş respublikalarından biri hesab olunurdu, güclü sənaye potensialına malik idi və ölkənin bir çox bölgələrini məhsulla təmin edirdi. Bundan başqa, Bakı istedadlı mühəndisləri, alimləri və konstruktorları ilə tanınırdı. Şəhərin isti iqlimdə yerləşməsi də mühüm rol oynayırdı, çünki yerli mütəxəssislər kondisionerlərin nə dərəcədə vacib olduğunu yaxşı anlayırdılar.
Müəssisənin tikintisinə 1973-cü ilin sentyabr ayında Əliş Ləmbəranskinin rəhbərliyi ilə başlanıldı. Artıq 25 dekabr 1975-ci ildə zavod rəsmi fəaliyyətə başladı. İlk ildə burada təxminən 25 min kondisioner istehsal olundu, daha sonra isə istehsal sürətlə artdı. Qısa müddətdə müəssisə ildə 430 mindən çox cihaz istehsal etməyə başladı.
Texnika Yaponiyanın “Toshiba” şirkətinin lisenziyası əsasında hazırlanırdı, lakin sovet mühəndisləri konstruksiyanı yerli istismar şəraitinə uyğun şəkildə ciddi şəkildə təkmilləşdirmişdilər. Kondisionerlər sadə şəkildə “БК” adlandırılırdı ki, bu da rus dilindən tərcümədə “Məişət kondisioneri” («Бытовой кондиционер») mənasını verirdi. İlk modellər БK-1500, БK-2000 və БK-2500 adlanırdı — rəqəmlər cihazların gücünü göstərirdi.
Bakıda istehsal olunan kondisionerlər iri ölçülü, səs-küylü və kifayət qədər bahalı idi. Məsələn, БK-1500 modeli təxminən 350 rubla satılırdı ki, bu da həmin dövr üçün çox böyük məbləğ hesab olunurdu.
Bütün bunlara baxmayaraq, kondisionerlər həmişə tapılması çətin olan məhsul hesab edilirdi. Kondisionerlər daha çox adi insanların mənzillərində deyil, dövlət idarələrində və vəzifəli şəxslərin kabinetlərində quraşdırılırdı.
Qurğuların xarici görünüşü sadə olsa da, onlar yüksək etibarlılığı ilə seçilirdi. Kondisionerlər uzun illər problemsiz işləyir, nadir hallarda sıradan çıxır və düzgün olmayan istifadə şəraitinə belə davam gətirirdi. Əsas problem yalnız toz və çirk olurdu ki, bu da soyutma effektivliyini azaldırdı. Bir çox müəssisələrdə texnikanı sadəcə istismardan çıxarırdılar, halbuki adi təmizləmə kifayət edirdi.
Bakı kondisionerləri dünyanın müxtəlif ölkələrinə — İran, Çin, Misir, Avstraliya və Kubaya ixrac olunurdu. Hər il xaricə 150 minə qədər cihaz göndərilirdi. Maraqlıdır ki, texniki cəhətdən inkişaf etmiş Avstraliyada belə sovet istehsalı olan bu “pəncərə tipli” kondisionerlər yüksək davamlılıq nümayiş etdirirdi. Bir çox xarici modellər belə bu səviyyədə etibarlılıq nümayiş etdirmirdi.
Zavodda ciddi keyfiyyətə nəzarət sistemi fəaliyyət göstərirdi. İstehsal maksimum dərəcədə avtomatlaşdırılmışdı, məhsulların yoxlanmasına isə çoxsaylı texniki nəzarət şöbəsinin əməkdaşları cavabdeh idi. Sonralar müəssisə isitmə rejimli kondisionerlərin, eləcə də ilk sovet split-sistemlərinin istehsalını da mənimsədi, baxmayaraq ki, onların istehsalı böyük həcmdə deyildi.
Sonrakı illərdə Bakı Məişət Kondisionerləri Zavodu ölkənin sənaye tarixinin mühüm səhifələrindən biri olaraq qaldı, mühəndis düşüncəsinin və istehsal potensialının simvoluna çevrildi. İqtisadi sistem dəyişsə də, zavod bu gün də Bakının sovet dövründəki sənaye gücünün simvolu sayılır. Bu gün Azərbaycan öz sənaye bazasını inkişaf etdirməyə davam edir. Son illərdə ölkədə maşınqayırma, qida sənayesi, elektronika və tikinti materialları da daxil olmaqla müxtəlif sahələrdə onlarla yeni istehsal müəssisəsi yaradılıb və modernləşdirilib. Yerli istehsal genişlənir, sənaye ixracının həcmi artır, müasir texnologiyalar və keyfiyyət standartları tətbiq olunur.
Bu prosesdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin xüsusi rolu var. Onun rəhbərliyi ilə sənaye və iqtisadiyyatın inkişafı dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. Prezidentin diqqət və dəstəyi sayəsində ölkədə yeni layihələr həyata keçirilir, müəssisələr modernləşdirilir və iqtisadi inkişaf üçün əlverişli şərait yaradılır.
Ümummilli Lider Heydər Əliyevin dediyi kimi: “İqtisadiyyatı güclü olan dövlət hər şeyə qadirdir”. Bu fikirlər bu gün real siyasətdə öz təsdiqini tapır. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Ulu Öndərin strateji kursunu ardıcıl və uğurla davam etdirərək ölkənin iqtisadi potensialını praktik şəkildə gücləndirir. Onun məqsədyönlü siyasəti və həyata keçirilən islahatlar nəticəsində müasir və dayanıqlı inkişaf edən iqtisadiyyat formalaşır ki, bu da həmin tarixi fikrin aktuallığını bir daha təsdiqləyir.
Bütün bu proseslər sənaye potensialının gücləndirilməsi və iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi istiqamətində davamlı tendensiyanı əks etdirir. Bu baxımdan Bakı Kondisionerlər Zavodu kimi layihələrin təcrübəsi artıq yalnız tarixi nailiyyət deyil, həm də ölkənin mühəndislik və istehsal mədəniyyətinin uzunmüddətli inkişaf ənənəsinin bir hissəsi kimi qiymətləndirilir.
Ümumilikdə, bugünkü mərhələ daha müasir, texnoloji və dayanıqlı sənaye modelinə keçid kimi qiymətləndirilir. Keçmişin sənaye təcrübəsi yeni uğurlar üçün əsas yaradır, gələcək isə geniş perspektivlər vəd edir.
Hacı Cavadov
