Şəhərsalma ilə nəqliyyat bir-birini tamamlayan iki əsas sütundur. Şəhər necə planlaşdırılırsa, onun nəqliyyat sistemi də həmin planın təbii davamına çevrilir. İnsan miqyasına uyğun, balanslı və düşünülmüş şəkildə qurulan şəhərlər adətən daha rahat hərəkət imkanlarına malik olur. Əks halda isə gündəlik mobillik çətinləşir.
Baki-baku.az bu yazıda paytaxtın şəhərsalma xüsusiyyətləri ilə nəqliyyat sistemi arasındakı əlaqəyə daha geniş və konstruktiv prizmadan nəzər salır.
Çoxmərtəbəli binalar: problem, yoxsa yanlış təsəvvür?
Bakıda nəqliyyat məsələləri müzakirə olunarkən çox zaman son illərdə tikilən çoxmərtəbəli binalar əsas səbəb kimi göstərilir. Lakin məsələ reallıqda belə deyil. Bu tikililərin ümumi şəhər tıxaclarına təsiri düşünüldüyü qədər böyük deyil. Onların daha çox yaratdığı çətinlik həyətyanı sahələrdə parkinq yerlərinin məhdudluğu ilə bağlıdır. Bu isə əsasən məhəllədaxili rahatlığa təsir edir.
Digər tərəfdən, şəhər mühitində estetik və insan miqyası məsələsi də önəmlidir. Həddindən artıq hündür və mütənasibliyi nəzərə alınmayan tikililər şəhər məkanında vizual yüklənmə yarada bilər. Bu isə daha çox urbanistik keyfiyyətlə bağlıdır və nəqliyyat sıxlığı ilə birbaşa əlaqəli deyil.
Aqlomerasiyanın genişlənməsi
Bakının inzibati ərazisi təxminən 2 188 kvadrat kilometrdir. Bununla yanaşı, Sumqayıt və Abşeron rayonu ilə birlikdə faktiki olaraq vahid aqlomerasiya formalaşıb. Bu geniş coğrafiyada əhali sıxlığı isə qeyri-bərabər paylanıb.
Şəhərin mərkəzi hissəsində bir kvadrat kilometrə düşən əhali sayı 10 min nəfərdən çox olduğu halda, kənar qəsəbələrdə bu göstərici təxminən 1000 nəfərdir. Bu fərq ictimai nəqliyyatın planlaşdırılmasını çətinləşdirir. Az sıxlıqlı ərazilərdə marşrutların iqtisadi səmərəliliyi azalır və nəticədə insanlar daha çox şəxsi avtomobilə üstünlük verirlər.
Tarixi kontekst və bu günün dərsləri
Yol hərəkəti qaydaları üzrə ekspert Ərşad Hüseynovun sözlərinə görə, Bakının bugünkü mənzərəsini anlamaq üçün tarixi proseslərə də nəzər salmaq vacibdir:
“Bakı şəhərinin şəhərsalma inkişafı müxtəlif mərhələlərdən keçib. Xüsusilə 1990-cı illərdə ölkədə baş verən sosial-iqtisadi çətinliklər, müharibə şəraiti və regionlardan paytaxta kütləvi axın Abşeron yarımadasında sürətli və bəzən plansız məskunlaşmaya səbəb oldu. İnsanlar daha yaxşı kommunal xidmətlərə və iş imkanlarına çıxış üçün Bakıya üz tutdular. Bu proses təbii olaraq şəhərsalma ilə nəqliyyat arasında müəyyən uyğunsuzluqlar yaratdı.”
Ekspert qeyd edir ki, həmin dövrdə ictimai nəqliyyat sistemində də ciddi dəyişikliklər baş verdi. Tramvay xətləri ləğv olundu, şəhərətrafı dəmir yolu fəaliyyəti zəiflədi. Bununla belə, Bakı Metropoliteni fəaliyyətini davam etdirdi və sonrakı illərdə yeni stansiyalarla genişləndi.
Ərşad Hüseynov hesab edir ki, bu gün əsas vəzifə keçmişin çətinliklərini təhlil edib mərhələli şəkildə daha uyğun və balanslı modelə keçməkdir:
“Şəhərsalma və nəqliyyat paralel inkişaf etməlidir. Yeni məskunlaşma ərazilərində müasir urbanistika prinsipləri əsas götürülməli, sosial infrastruktur – məktəblər, iş yerləri, ictimai xidmətlər – yerində formalaşdırılmalıdır. Bu, avtomatik olaraq gündəlik hərəkət ehtiyacını azaldar və şəhər mobilliyinə müsbət təsir edər”.
Ekspertin fikrincə, ictimai nəqliyyatın prioritet elan olunması əsas şərtdir:
“Metro şəbəkəsi mərhələli şəkildə genişləndirilməli, şəhər daxilində daha çox istiqaməti əhatə etməlidir, şəhərətrafı dəmir yolu xətləri gücləndirilməli, stansiyaların sayı artırılmalıdır. Yüksək sərnişin axını olan istiqamətlərdə tramvay imkanları yenidən dəyərləndirilə bilər. Avtobus şəbəkəsi optimallaşdırılmalı və əlçatanlıq artırılmalıdır. Piyada infrastrukturu və mikromobillik vasitələri üçün şərait yaxşılaşdırılmalıdır. Bununla yanaşı, “Park & Ride” tipli dayanacaqların və nəqliyyat qovşaqlarının yaradılması şəhər mərkəzinə düşən yükü azalda bilər”.
Ərşad Hüseynov vurğulayır ki, əsas məsələ tənqid yox, sistemli yanaşmadır:
“Görüləcək işlər çoxdur, amma bu, həllolunmaz məsələ deyil. Planlı investisiya, düzgün prioritet seçimi və şəhərsalma ilə nəqliyyatın uzlaşdırılması sayəsində Bakı və Abşeron aqlomerasiyasında daha balanslı və rahat mobillik mühiti formalaşdırmaq mümkündür”.
Nəticə etibarilə, Bakının nəqliyyat problemləri yalnız yolların və ya binaların sayı ilə izah oluna bilməz. Bu, daha çox məskunlaşma modeli, sosial infrastruktur və ictimai nəqliyyatın inteqrasiyası ilə bağlıdır. Doğru planlaşdırma və ardıcıl islahatlarla paytaxtın daha yaşana bilən və hərəkət baxımından daha rahat şəhərə çevrilməsi real perspektiv kimi görünür.
