Futbol tarixində böyük hücumçular, dahi pleymeykerlər və külək kimi sürətli vingerlər olub. Amma bir insan var idi ki, oyunun bütün qaydalarını dəyişirdi — o, qapıda dayanırdı. Onun adı isə Lev İvanoviç Yaşin idi.
1929-cu il oktyabrın 22-də Moskvada, Boqorodskoye rayonunda anadan olub (sonradan ailəsi Tuşinoya köçüb). Atası aviasiya zavodunda çilingər işləyirdi, anası isə erkən yaşlarında vərəm xəstəliyindən vəfat edib. Uşaqlığı küçədə keçib: futbol, bandi (topla xokkey), anbarların damından tullanmaq… Müharibə onu 12 yaşında zavodda şagird çilingər kimi işləməyə məcbur edib. 16 yaşında “Böyük Vətən müharibəsində əmək igidliyinə görə” medalı ilə təltif olunub. Futbola “Krasnıy Oktyabr” zavodunun komandasında başlayıb, 1949-cu ildə isə “Dinamo” Moskva klubuna keçib və ömrünün sonuna qədər orada qalıb.
Onu sadəcə hörmət etmirdilər — ondan qorxurdular. Qara formasına görə (o dövrdə qapıçılar hələ parlaq rənglər geyinmirdi), soyuq baxışlarına görə və ən ümidsiz vəziyyətlərdən belə topları “çıxarmağına” görə. “Qara hörümçək” və “Qara pantera” ləqəbləri əfsanəyə çevrilmişdi: hörümçək — hər yerə çatan uzun qollarına görə, pantera — partlayış kimi sürəti və zərifliyinə görə.
Yaşin adi qapıçı deyildi. O dövrdə qapıçılar xətt üzərində dayanıb zərbəni gözlədiyi halda, o, irəli çıxır, müdafiəni idarə edir, ayaqla oynayır, ötürmələri kəsir və yarı meydançadan dəqiq atışlarla hücumlar başlayırdı. Bu gün buna “libero-qapıçı” üslubu deyirlər. O zaman isə bunu cəsarət və inqilab sayırdılar. O, dünyada ilk dəfə müdafiəni səsi ilə təşkil edən, çətin topları yumruqla uzaqlaşdıran və son müdafiəçi kimi oynayan qapıçı oldu. Ondan sonra qapıçı sadəcə “son sədd” olmadı — o, oyunun bir hissəsinə, onun beyninə və meydandakı səsinə çevrildi.
Karyerası ərzində (1950–1971) Yaşin 800-dən çox oyun keçirib (yalnız “Dinamo”da — 358 rəsmi oyun, onlardan 326-sı SSRİ çempionatında). SSRİ millisində — 74 oyun, buraxılan 70 qol. “Dinamo” ilə 5 dəfə SSRİ çempionu olub (1954, 1955, 1957, 1959, 1963) və 3 dəfə SSRİ Kubokunu qazanıb (1953, 1967, 1970). Millidə — 1956-cı ildə Melburnda Olimpiya qızılı, 1960-cı il Avropa çempionatı qızılı, 1964-cü il Avropa çempionatının gümüşü, 1966-cı il dünya çempionatında 4-cü yer. Dörd dünya çempionatında iştirak edib (1958, 1962, 1966, 1970).
O, ən gərgin anlarda penaltiləri dəf edə, bir dəqiqə sonra isə əks-hücuma başlaya bilirdi. FİFA və bir çox mənbələrin məlumatına görə, karyerası ərzində 150-dən çox penalti zərbəsini dəf edib (bu rəqəm hələ də mif kimi səslənir — rəsmi oyunlar üzrə daha dəqiq hesablamalar isə təxminən 50–60 zərbədən 15–17-ni qaytardığını göstərir; amma əfsanə öz həyatını yaşayır). 270-dən çox “quru” oyun keçirib. Onun reaksiyası heyrətləndirirdi, inamı isə rəqiblərin psixologiyasını zərbədən əvvəl sındırırdı.
1963-cü ildə Lev Yaşin tarixdə “Qızıl top”u qazanan yeganə qapıçı oldu. O, FİFA, IFFHS və France Football versiyalarına görə XX əsrin ən yaxşı qapıçısı seçilib. 1990-cı ildə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülüb, iki dəfə Lenin ordeni, Əmək Qırmızı Bayraq ordenləri ilə təltif olunub.
Amma məsələ yalnız rəqəmlər və titullar deyildi. Yaşin qapıçı rolunu birdəfəlik dəyişdi. Ondan sonra qapıçı oyunun tamhüquqlu iştirakçısına çevrildi. Onun üslubu “dəmir pərdə”yə baxmayaraq, bütün dünyada təqlid olunurdu. Pele, Eysebio, Bekkenbauer 1971-ci ildə “Lujniki” stadionunda keçirilən vida matçına gəlmişdilər (100 min tamaşaçı).
Bu gün onun adı sadəcə tarix deyil. Bu, standartdır. Bu, yalnız az sayda insanın çata bildiyi bir zirvədir. Onun şərəfinə “VTB Arena — Lev Yaşin” stadionu adlandırılıb, Moskvada və hətta Rio-de-Janeyroda abidələri ucaldılıb, sikkələr, əskinaslar və markalar buraxılıb. 2019-cu ildə France Football “Yaşin mükafatı”nı təsis edib — ilin ən yaxşı qapıçısına verilən mükafat. Həmçinin “Lev Yaşin. Mənim arzumun qapıçısı” (2017) adlı bioqrafik film də çəkilib.
Və əgər köhnə qara-ağ kadrlarda qara geyimli, sanki iki yox, daha çox əli varmış kimi küncə atılan birini görsəniz — bilin ki, bu sehr deyil.
Bu Lev Yaşindir. Bütün futbol dünyasını bir zamanlar toruna salmış “Qara hörümçək”.
Müasir qapıçıların hər birində yaşayan bir əfsanə.
Murad Muxtarov
