Elə səslər var ki, onları heç nə ilə səhv salmaq mümkün deyil. Məktəbdə ilk zəng. Stansiyadan ayrılan qatarın fiti. Teatrda alqış səsləri. Kinonun isə özünəməxsus bir səsi var – kinoxlopuşkanın qısa, iti taqqıltısı. Cəmi bir saniyə çəkir, amma məhz ondan sonra milyonlarla tamaşaçının izləyəcəyi hekayələr doğulur.
Bu gün kinoxlopuşka kinonun kamera və qırmızı xalça qədər tanınan rəmzlərindən biridir. Onu afişalarda, suvenirlərdə və kinostudiyaların loqolarında görmək mümkündür. Amma az adam bilir ki, bu sadə alət vaxtilə kino tarixində kiçik, amma əsl texniki inqilab edib.
Kinoxlopuşkanın tarixi səssiz kino dövrünə gedib çıxır. O zaman çəkiliş meydançasında səhnənin nömrəsi və digər məlumatların yazıldığı sadə lövhələrdən – “slate”lərdən istifadə olunurdu. 1920-ci illərin sonlarında səsli kino meydana çıxanda isə görüntü ilə səsi dəqiq uyğunlaşdırmaq zərurəti yarandı.
Əvvəlcə bir nəfər kamera qarşısında məlumat lövhəsini tuturdu, digəri isə iki taxta çubuğu bir-birinə vuraraq kəskin səs yaradırdı. Sonralar bu iki funksiya bir alətdə birləşdirildi. Hesab olunur ki, şarnir mexanizmli çubuqları avstraliyalı kinostudiya rəhbəri Frenk Uilyam Trinq hazırlayıb, səs mühəndisi Leon M. Lion isə onları məlumat lövhəsi ilə birləşdirərək bu gün tanıdığımız kinoxlopuşkanı yaradıb.
Kənardan baxanda onun işi cəmi bir neçə saniyə çəkir. Amma həmin qısa hərəkətin arxasında böyük dəqiqlik dayanır. Hər dubldan əvvəl operatorun assistenti kinoxlopuşkanı kameranın qarşısında saxlayır, sonra isə üst hissəni bağlayaraq məşhur taqqıltı səsini yaradır. Bu səs montaj zamanı görüntü ilə səsin dəqiq sinxronlaşdırılmasına imkan verir.
Kinoxlopuşka eyni zamanda hər dublun bir növ pasportudur. Onun üzərində filmin adı, çəkiliş tarixi, rejissorun və operatorun adları, səhnənin və dublun nömrəsi qeyd olunur. Bu məlumatlar sayəsində yüzlərlə kadr sistemli şəkildə arxivləşdirilir.
İllər keçdikcə kinoxlopuşkanın öz yeni funksiyaları da formalaşıb. Məsələn, səhnə səs yazısı olmadan çəkilirsə, buna MOS (Motor Only Sync) dublu deyilir. Bu zaman assistent çubuqları bağlamır və bununla montajçıya həmin səhnə üçün səs yazılmadığını bildirir. Bəzən isə kinoxlopuşka çəkilişin əvvəlində deyil, sonunda göstərilir. Bu üsul tail slate adlanır və adətən mürəkkəb və ya emosional səhnələrdə istifadə olunur.
Kino daim dəyişir. Lentləri rəqəmsal kameralar, montaj otaqlarını isə müasir proqramlar əvəz edib. Amma çəkiliş meydançasında bir səs var ki, zaman ona təsir etmir. Kinoxlopuşkanın taqqıltısı bu gün də yaradıcı prosesin başlanğıcını elan edir və xatırladır ki, hər böyük film, əslində, çox kiçik və ötəri bir səslə başlayır.
Nəzrin Mahu
