Azərbaycan Dövlət İrəvan Dram teatrında təsviri sənət və səhnəqrafiya: tarixi inkişaf, bədii xüsusiyyətlər və teatr rəssamının yaradıcılıq rolu
Xülasə. Bu məqalə Azərbaycan teatr sənətində təsviri sənətin, teatr rəssamlığının və səhnəqrafiyanın rolunun öyrənilməsinə həsr olunmuşdur. Burada tədqiqatın əsas obyekti Azərbaycan Dövlət İrəvan Dram Teatrının tarixi və bədii irsidir. İşdə teatrın yaranması və inkişaf mərhələləri, səhnə tərtibatının teatr sənətində yeri, dekorasiya, rəng, işıq, məkan və kostyumun tamaşanın ideya-məzmunu ilə əlaqəsi araşdırılır. Eyni zamanda statik və dinamik kompozisiya anlayışları izah olunur, teatr rəssamının rejissor və aktyorlarla yaradıcılıq əməkdaşlığının əhəmiyyəti müəyyənləşdirilir. İrəvan teatrında fəaliyyət göstərmiş rəssamların yaradıcılıq irsinə tarixi baxış təqdim edilir və səhnəqrafiyanın müasir imkanları nəzərdən keçirilir.
Açar sözlər: Azərbaycan teatrı, İrəvan Dövlət Dram Teatrı, təsviri sənət, səhnəqrafiya, teatr rəssamı, dekorasiya, kompozisiya, statik və dinamik səhnə həlli.
Azərbaycan teatrının inkişafı xalq oyunları, mərasimlər, meydan tamaşaları və müxtəlif folklor formaları ilə əlaqəli tarixi prosesdir. Sonrakı mərhələdə dramaturgiyanın inkişafı, maarifçilik ideyalarının yayılması və peşəkar səhnə ənənələrinin formalaşması teatrın müstəqil sənət sahəsi kimi təşəkkülünə şərait yaratmışdır. İlham Rəhimlinin çoxcildlik Azərbaycan teatr tarixi əsəri milli teatrın inkişaf mərhələlərini, teatr kollektivlərinin yaradıcılıq yolunu, repertuarını və bədii-estetik xüsusiyyətlərini araşdıran mühüm tədqiqat mənbələrindəndir. Əsərin ayrı-ayrı cildlərində İrəvan teatrının tarixinə də yer verilmişdir. İrəvan Dövlət Azərbaycan Dram Teatrının tarixi 1882-ci ildən başlayır. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 14 iyul 2022-ci il tarixli sərəncamında teatrın 140 illiyinin tamam olduğu bildirilmişdir. Sənəddə teatrın İrəvan mahalında 1882-ci ildən fəaliyyət göstərdiyi, milli ədəbi-bədii fikrin inkişafında mühüm rol oynadığı qeyd edilir. Tarixi mənbələrdə göstərilir ki, teatrın ilk tamaşalarından biri Vasaq Mədətovun “Tamahkarlıq düşmən qazanır əsəri” olmuşdur. Tamaşa 1882-ci ildə İrəvanda göstərilmişdir. Bu hadisə bölgədə Azərbaycan dilində səhnə sənətinin inkişafı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Teatrın inkişafı ardıcıl və fasiləsiz proses olmamışdır. 1918–1920-ci illərdəki hadisələrdən sonra kollektivin fəaliyyəti pozulmuş, teatr truppası İrəvandan kənara çıxmağa məcbur olmuşdur. Teatr fəaliyyəti 1922-ci ildə bərpa edilmiş, 1928-ci il martın 15-də isə dövlət teatrı statusu almışdır. Həmin ilin aprel ayında kollektiv Jan Batist Molyerin “Zorən təbib” komediyasını tamaşaçılara təqdim etmişdir. 1935-ci ildən teatr böyük Azərbaycan dramaturqu Cəfər Cabbarlının adını daşımışdır. Müxtəlif dövrlərdə kollektivin repertuarında Cəfər Cabbarlının “Sevil”, “Aydın”, 1905-ci ildə, Cəlil Məmmədquluzadənin “Ölülər” və digər əsərlər yer almışdır. Bu repertuar teatrın həm milli dramaturgiya ilə əlaqəsini, həm də müxtəlif janr və estetik yanaşmalarla işləmək təcrübəsini nümayiş etdirir. Teatrın tarixini öyrənərkən yalnız premyeraların və yaradıcı heyətin siyahısı ilə kifayətlənmək olmaz. Tamaşaların hazırlanma şəraiti, səhnələrin ölçüsü, istifadə olunan dekorasiya vasitələri, səyyar tamaşaların texniki imkanları və rəssamların iş prinsipləri də araşdırılmalıdır. Bu məlumatlar səhnəqrafiyanın tarixi inkişafını daha dolğun şəkildə müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər.
Təsviri sənət teatrda dramaturji məzmunun vizual ifadə vasitələrindən biri kimi çıxış edir. Rəng, forma, xətt, faktura, işıq-kölgə münasibətləri və məkan quruluşu səhnədə bədii obrazın yaradılmasına xidmət edir. Səhnəqrafiya teatr dekorasiyası ilə məhdudlaşmır. O, tamaşanın ümumi vizual sistemini əhatə edir. Buraya səhnə məkanının təşkili, dekorasiya, rekvizit, kostyum, işıqlandırma, rəng həlli və tamaşa zamanı məkanın dəyişmə prinsipləri daxildir. Teatr rəssamının əsas vəzifələrindən biri dramaturji əsərin məzmununu səhnədə görünən formaya çevirməkdir. Əgər pyesdə hadisələr müəyyən tarixi dövrdə baş verirsə, rəssam həmin dövrün məkan, geyim və əşyalarını araşdırır. Lakin bu araşdırma yalnız tarixi dəqiqlik naminə aparılmır; onun məqsədi əsərin ideyasını və obrazların daxili aləmini tamaşaçıya daha aydın çatdırmaqdır. Rəssamın işi rejissorun konsepsiyası ilə uzlaşmalıdır. Rejissor hadisələrin səhnədə necə inkişaf edəcəyini, aktyorların hərəkət istiqamətlərini və tamaşanın ritmini müəyyənləşdirir. Rəssam isə bu qərarların vizual mühitini formalaşdırır. Uğurlu səhnəqrafiya aktyorun fəaliyyətinə mane olmur, əksinə, onun ifasını dəstəkləyir.
Teatr dekorasiyası üç əsas funksiyanı yerinə yetirə bilər Təsviri funksiya: hadisələrin baş verdiyi məkanı və tarixi mühiti göstərir.Simvolik funksiya: rəng, forma və əşyalar vasitəsilə ideya və mənaları ifadə edir. Dramaturji funksiya: səhnə hərəkətinin təşkilinə, konfliktin inkişafına və tamaşanın emosional təsirinə kömək edir. Bu funksiyalar bir-birindən təcrid olunmur. Eyni dekorasiya həm konkret məkanı təsvir edə, həm də əsərin əsas ideyasını simvolik şəkildə ifadə edə bilər.
Səhnə tərtibatının forması dramaturji materialdan, tamaşanın janrından, rejissorun bədii konsepsiyasından və teatrın texniki imkanlarından asılıdır.
Realist yanaşmada məkanın gündəlik həyatda mövcud ola biləcək xüsusiyyətləri əsas götürülür. Otaq, küçə, ev interyeri və ya digər mühitlər əşyaların, mebellərin, materialların və rənglərin köməyi ilə yaradılır. Realist dekorasiya tamaşaçıya hadisələrin baş verdiyi şəraiti anlamağa kömək edir. Bununla belə, səhnədəki hər bir əşyanın istifadəsi dramaturji baxımdan əsaslandırılmalıdır. Lazımsız detallar aktyorun ifasına və tamaşanın ritminə mane ola bilər.
Şərti səhnə tərtibatında məkan real mühitin dəqiq surəti kimi deyil, müəyyən ideyanı ifadə edən bədii sistem kimi qurulur. Bir neçə konstruksiya, pərdə, platforma və işıq mənbəyi müxtəlif məkanları simvolizə edə bilər. Simvolik tərtibat xüsusilə fəlsəfi, poetik və psixoloji məzmunlu əsərlərdə geniş imkanlar yaradır. Burada rəng, işıq və formalar hadisələrin mənəvi tərəflərini ifadə edə bilər.
Monumental səhnə tərtibatı iri formalar, güclü vizual kontrastlar və ümumiləşdirilmiş kompozisiyalarla səciyyələnir. Bu yanaşma tarixi, qəhrəmanlıq və geniş ictimai məzmunlu tamaşalarda tətbiq oluna bilər. Monumental dekorasiyanın məqsədi səhnəni sadəcə böyük göstərmək deyil. O, hadisələrin miqyasını, konfliktin gərginliyini və obrazların qarşılaşdığı qüvvələrin münasibətini vizual şəkildə ifadə etməlidir.
Minimalist yanaşmada azsaylı dekorasiya elementlərindən istifadə edilir. Boş məkan, bir neçə predmet, dəqiq seçilmiş rənglər və işıq dəyişiklikləri tamaşanın vizual quruluşunu təşkil edə bilər. Bu forma aktyorun bədən dilini, səsin təsirini və dramaturji mətnin əhəmiyyətini ön plana çıxarır. Minimalizm dekorasiyanın olmaması deyil, hər bir vizual elementin məqsədyönlü seçilməsidir.
Müasir səhnəqrafiyada proyeksiya, video təsvir, rəqəmsal fon, hərəkətli platformalar və dəyişən işıq sistemlərindən istifadə olunur. Bu vasitələr məkanın zaman daxilində dəyişməsinə və hadisələrin paralel qatlarının yaradılmasına imkan verir. Bununla belə, texnologiyanın tətbiqi özlüyündə bədii uğur demək deyil. Rəqəmsal elementlər dramaturgiyanın məqsədinə xidmət etməli, tamaşaçının diqqətini əsərin məzmunundan yayındırmamalıdır.
Kompozisiya səhnədəki vizual elementlərin məkan daxilində təşkilidir. Dekorasiya, aktyor, rekvizit, rəng və işıq arasındakı münasibət tamaşanın ümumi vizual ahəngini yaradır. Statik kompozisiyada sabitlik, tarazlıq, simmetriya və sakit vizual quruluş üstünlük təşkil edir. Bu kompozisiya növündə elementlərin yerləşməsi tamaşaçıda nizamlılıq, təmkin və ya gərgin gözləmə hissi yarada bilər. Statik kompozisiyanı hərəkətsizliklə eyniləşdirmək düzgün deyil. Səhnədə dekorasiya dəyişməsə belə, aktyorun baxışı, duruşu, jesti, işığın istiqaməti və səslə münasibəti daxili dinamika yarada bilər. Məsələn, bir neçə obrazın səhnədə simmetrik şəkildə yerləşməsi zahiri tarazlıq yaradır. Lakin obrazların bir-birindən uzaq durması, aralarındakı boşluq və işıq kontrastı konfliktin mövcudluğunu göstərə bilər.
Dinamik kompozisiya hərəkət, istiqamət, asimmetriya, ritm və vizual gərginliklə səciyyələnir. Diaqonal xətlər, müxtəlif səviyyəli platformalar, hərəkət edən dekorasiya elementləri və dəyişən işıq tamaşanın ritmini gücləndirə bilər. Dramatik qarşıdurmanın artdığı səhnələrdə dinamik kompozisiyadan istifadə tamaşaçının diqqətini hadisələrin əsas nöqtəsinə yönəldə bilər. Bununla belə, bütün tamaşa boyu yüksək dinamika yaratmaq emosional təsirin zəifləməsinə səbəb ola bilər. Buna görə statik və dinamik həllər arasında məqsədyönlü tarazlıq vacibdir.
Səhnəqrafiyada bu iki kompozisiya növü bir-birini tamamlayır. Sakit qurulmuş səhnədə qəfil işıq dəyişməsi, aktyorun hərəkəti və ya dekorasiyanın transformasiyası dramaturji dönüşü daha təsirli göstərə bilər. Eyni zamanda sürətli səhnələrdən sonra statik kompozisiyaya keçid tamaşaçıya hadisələrin mənasını düşünmək üçün vizual fasilə yaradır. Bu səbəbdən kompozisiya yalnız məkanın təşkili deyil, həm də tamaşanın zaman və ritm quruluşunun tərkib hissəsidir.
İrəvan teatrının səhnəqrafiya tarixini araşdırarkən teatrın müxtəlif dövrlərində fəaliyyət göstərmiş rəssamların adlarını və onların hazırladıqları tərtibatları sənədləşdirmək vacibdir. Tarixi məlumatlarda Rəhim Məmmədovun teatr tamaşalarının bədii tərtibatını verdiyi göstərilir. Eyni mənbədə teatrın İrəvandakı yaradıcılıq dövründə Cabbar Quliyevin də tamaşalara səhnə tərtibatı hazırladığı qeyd olunur. Müxtəlif dövrlərdə Məmməd Qasımov, Fuad Qafarov və Mübariz Əliyev kimi rəssamların teatrın səhnə tərtibatı işlərinə cəlb olunduqları haqqında məlumatlar da mövcuddur. Bu adların tədqiqatda qeyd edilməsi yalnız bioqrafik məlumatın təqdimatı ilə məhdudlaşmamalıdır. Hər bir rəssamın hansı tamaşada işlədiyi, dekorasiyanın hansı materiallardan hazırlandığı, kompozisiyanın hansı prinsiplərə əsaslandığı və səhnə məkanının necə təşkil edildiyi araşdırılmalıdır. Rəssamın yaradıcılıq üslubunu müəyyənləşdirmək üçün ən azı bir neçə vizual nümunənin müqayisəsi məqsədəuyğundur. Məsələn, eskizlərdə rəng həlli, məkanın dərinliyi, dekorativ elementlərin nisbəti, səhnə mərkəzinin quruluşu və aktyor üçün nəzərdə tutulan hərəkət sahəsi təhlil edilə bilər. Tarixi səhnə tərtibatının öyrənilməsində mühüm çətinliklərdən biri vizual materialların əlçatanlığıdır. Tamaşa haqqında yazılı məlumat dekorasiyanın dəqiq görünüşünü hər zaman müəyyən etməyə imkan vermir. Buna görə konkret səhnə tərtibatının rəssama aid edilməsi üçün tamaşa proqramı, arxiv fotoşəkli, eskiz və ya etibarlı sənətşünaslıq mənbəsi tələb olunur. İrəvan teatrının səhnəqrafiya tarixinin sistemli şəkildə öyrənilməsi bu teatrın Azərbaycan təsviri sənətinin və səhnə rəssamlığının inkişafındakı yerini daha dəqiq müəyyənləşdirməyə imkan verə bilər.
Teatr rəssamının yaradıcılığını təhlil etmək üçün onun bioqrafiyasını sadalamaq kifayət deyil. Elmi təhlil rəssamın konkret səhnə işi, kompozisiya prinsipləri və dramaturji məzmunla əlaqəsi əsasında qurulmalıdır. İrəvan teatrının tarixi materiallarında adı çəkilən rəssamlardan Rəhim Məmmədovun fəaliyyəti tədqiqat üçün mümkün istiqamətlərdən biridir. Lakin onun konkret tamaşalar üzrə dekorasiya eskizləri, geyim layihələri və ya fotoşəkilləri əldə edilmədən fərdi üslubu haqqında qəti nəticə çıxarmaq elmi baxımdan əsaslandırılmış olmaz. Rəssamın səhnə işini təhlil edərkən aşağıdakı meyarlardan istifadə edilə bilər Birinci meyar kompozisiya. Səhnənin mərkəzi necə qurulub? Əsas vizual elementlər simmetrik, yoxsa asimmetrik yerləşdirilib? Aktyorların hərəkət istiqamətləri üçün hansı sahələr nəzərdə tutulub? İkinci meyar rəng həlli. İsti və soyuq rənglər hansı münasibətdədir? Rəng kontrastı konfliktin və ya emosional atmosferin ifadəsində necə iştirak edir? Üçüncü meyar məkan. Dekorasiya real interyeri xatırladır, yoxsa şərti və simvolik quruluş yaradır? Səhnənin dərinliyi, hündürlük fərqləri və boşluq necə istifadə olunub? Dördüncü meyar dramaturji əlaqə. Səhnə tərtibatı əsərin ideyasını gücləndirirmi? Vizual elementlər obrazların münasibətlərini və hadisələrin inkişafını anlamağa kömək edirmi? Beşinci meyar texniki həll. Dekorasiya tamaşa zamanı dəyişirmi? Dəyişmə aktyorların hərəkəti ilə necə əlaqələndirilir? İşıq və digər texniki vasitələr hansı funksiyanı yerinə yetirir? Bu meyarlar vasitəsilə rəssamın səhnə tərtibatının təsviri ilə kifayətlənmədən onun bədii məqsədi haqqında əsaslandırılmış nəticələrə gəlmək mümkündür.
Cəlil Məmmədquluzadənin “Ölülər” əsəri Azərbaycan dramaturgiyasının mühüm nümunələrindən biridir. Əsərin ictimai və fəlsəfi məzmunu, cəhalət, xurafat, mənəvi məsuliyyət və həqiqət problemləri səhnəqrafiyanın təhlili üçün geniş imkanlar yaradır. Tarixi teatr materiallarında İrəvan teatrında “Ölülər” əsərinin müxtəlif tamaşalarının hazırlandığı, o cümlədən 1932-ci və 1935-ci illərdə səhnəyə qoyulduğu barədə məlumatlar mövcuddur. Bu fakt əsərin teatrın repertuar tarixində yer tutduğunu təsdiqləyir. Lakin həmin tamaşaların konkret dekorasiya eskizləri və fotoşəkilləri müəyyən edilmədən aşağıdakı təhlili tarixi səhnə tərtibatının təsviri kimi deyil, əsərin səhnəqrafik imkanlarının nəzəri təhlili kimi qəbul etmək lazımdır.
“Ölülər əsərinin” səhnə həllində məkan yalnız hadisələrin baş verdiyi yer kimi deyil, mənəvi və ictimai vəziyyətin ifadəsi kimi qurula bilər. Səhnənin qapalı, dar və ya vizual baxımdan sıx təşkil edilməsi obrazların məhdud düşüncə mühitini simvolik şəkildə ifadə edə bilər. Əksinə, boş və geniş səhnə məkanı obrazların daxili tənhalığını, ictimai münasibətlərdəki boşluğu və ya həqiqətlə cəmiyyət arasındakı məsafəni vurğulamaq üçün istifadə oluna bilər. Bunlar konkret tarixi dekorasiyaya aid iddialar deyil, dramaturji məzmundan çıxış edən mümkün bədii həllərdir.
Statik kompozisiya əsərdəki sosial münasibətlərin sabitləşmiş və dəyişməz görünən tərəflərini ifadə etmək üçün yararlı ola bilər. Obrazların qapalı qrup şəklində yerləşdirilməsi, simmetrik quruluş və məhdud rəng palitrası səhnədə zahiri nizam hissi yarada bilər. Bu zahiri nizam aktyorların davranışındakı ziddiyyətlərlə qarşılaşdırıldıqda, kompozisiyanın daxilində dramatik gərginlik meydana çıxır. Beləliklə, statik quruluş yalnız sakitlik yaratmır, həm də cəmiyyətin daxilindəki mənəvi ziddiyyətləri açmaq üçün vasitəyə çevrilir.
Dramatik konfliktin kəskinləşdiyi səhnələrdə aktyorların hərəkət istiqamətləri, qrup düzülüşünün dəyişməsi və işıq kontrastı dinamik kompozisiyanın əsas elementləri kimi istifadə oluna bilər. Məsələn, səhnənin bir hissəsinin işıqlandırılması, digər hissəsinin kölgədə saxlanılması həqiqət və yanlış təsəvvürlər arasında simvolik qarşıdurma yarada bilər. Bu üsul tamaşaçının diqqətini konkret hadisəyə yönəltməklə yanaşı, əsərin fəlsəfi məzmununu da gücləndirə bilər.
Rəng dramaturgiyanın emosional təsirini gücləndirən mühüm vasitədir. Tünd və solğun rənglərin üstünlük təşkil etdiyi səhnə həlli ağır psixoloji atmosfer yarada bilər. Daha kəskin rəng kontrastları isə obrazların münasibətlərindəki ziddiyyətləri vurğulamaq üçün istifadə oluna bilər. İşıq səhnə məkanının ayrı-ayrı hissələrini fərqləndirir, aktyorun emosional vəziyyətini vurğulayır və tamaşanın ritmini formalaşdırır. Bununla belə, rənglərin və işığın mənası əvvəlcədən dəyişməz qayda kimi qəbul edilməməlidir; onların funksiyası rejissor konsepsiyasından və konkret səhnə kontekstindən asılıdır.
“Ölülər əsəri” göstərir ki, səhnəqrafiya dramaturji məzmunun vizual şərhində mühüm vasitə ola bilər. Statik kompozisiya ictimai mühitin zahiri sabitliyini, dinamik kompozisiya isə konfliktin açılmasını və dramatik gərginliyin artmasını ifadə edə bilər. Bu nəzəri təhlilin İrəvan teatrının konkret tamaşalarına tətbiqi üçün müvafiq dövrə aid səhnə fotoşəkilləri, eskizlər, tamaşa proqramları və ya sənətşünaslıq araşdırmaları ilə tutuşdurma aparılmalıdır. Belə müqayisə tarixi faktlarla müasir nəzəri şərhlər arasında dəqiq sərhəd yaratmağa imkan verər.
Tarixi səhnə tərtibatı ilə müasir səhnəqrafiya arasındakı fərqlər dekorasiya materiallarında, texniki imkanlarda, məkanın təşkilində və vizual ifadə üsullarında müşahidə olunur. Ənənəvi səhnə tərtibatında rəssamın fəaliyyəti çox vaxt çəkilmiş dekorasiyalar, boyanmış pərdələr, konstruksiyalar, rekvizitlər və kostyumlarla əlaqəli olmuşdur. Bu vasitələr səhnə məkanını konkret və ya şərti şəkildə yaratmağa imkan verirdi. Müasir səhnəqrafiyada isə fiziki dekorasiya ilə yanaşı, video proyeksiya, dəyişən işıq mühiti, hərəkətli konstruksiyalar və rəqəmsal təsvirlərdən də istifadə edilə bilər. Məkan tamaşanın gedişi zamanı dəyişərək müxtəlif zamanları və hadisələri ifadə edə bilər. Bu fərqlərə baxmayaraq, hər iki yanaşmanın əsas prinsipi dəyişmir: vizual həll dramaturji məqsədə xidmət etməlidir. Texniki imkanların artması bədii məzmunun əhəmiyyətini azaltmır. Əksinə, rəssamdan daha dəqiq kompozisiya düşüncəsi, material seçimi və rejissor konsepsiyası ilə uyğunluq tələb edir. İrəvan teatrının tarixi səhnəqrafiyasının müasir teatr təcrübəsi ilə müqayisəsi üçün əvvəlcə tarixi vizual materiallar toplanmalı, onların hazırlanma şəraiti və texniki xüsusiyyətləri müəyyənləşdirilməlidir. Daha sonra həmin materiallar müasir tamaşaların dekorasiya və işıq həlləri ilə müqayisə edilə bilər. Müqayisə zamanı aşağıdakı göstəricilər əsas götürülə bilər səhnə məkanının təşkili dekorasiyanın materialı və konstruksiyası rəng və işıq həlli; aktyorun hərəkət sahəsi statik və dinamik kompozisiyanın nisbəti simvolik və realist təsvir vasitələri tamaşanın dramaturji məzmunu ilə vizual həllin əlaqəsi. Belə yanaşma tarixi teatr təcrübəsini yalnız keçmişin nümunəsi kimi deyil, müasir səhnəqrafiyanın inkişafı üçün də əhəmiyyətli yaradıcı irs kimi öyrənməyə imkan verir.
Araşdırmanın nəzəri və tarixi materialları səhnəqrafiyanın teatr sənətində müstəqil bədii ifadə imkanlarına malik olduğunu göstərir. Səhnə tərtibatı dramaturji əsərin məzmununu vizuallaşdırmaqla yanaşı, tamaşanın ritminə, emosional atmosferinə və aktyorun səhnə davranışına da təsir göstərir. İrəvan teatrının tarixi milli səhnə sənətinin inkişaf mərhələlərini öyrənmək üçün mühüm material verir. Teatrın repertuarında klassik Azərbaycan dramaturgiyasının yer alması onun bədii-estetik inkişafını və milli ədəbi irslə əlaqəsini araşdırmağa imkan yaradır. Teatr rəssamlarının fəaliyyəti ilə bağlı tarixi məlumatlar səhnəqrafiya irsinin ayrıca sənədləşdirilməsinin vacibliyini göstərir. Rəssamların adlarının müəyyənləşdirilməsi ilk mərhələdir; növbəti mərhələdə onların konkret tamaşaları, eskizləri, kompozisiya üsulları və vizual həlləri öyrənilməlidir. Statik və dinamik kompozisiyanın təhlili göstərir ki, səhnənin vizual təsiri yalnız dekorasiyanın ölçüsü və zənginliyi ilə müəyyən olunmur. Məkanın quruluşu, aktyorların yerləşməsi, işıq və rəng münasibətləri də tamaşanın mənasının açılmasında mühüm rol oynayır. Tədqiqatın nəticələrinin daha da dərinləşdirilməsi üçün üç istiqamət xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Birincisi, teatrın arxiv materiallarının toplanması və kataloqlaşdırılmasıdır. İkincisi, rəssamların yaradıcılığının konkret tamaşalar əsasında təhlil edilməsidir. Üçüncüsü isə tarixi səhnə tərtibatı nümunələrinin müasir səhnəqrafiya ilə müqayisəli öyrənilməsidir. Azərbaycan Dövlət İrəvan Dram Teatrının tarixi Azərbaycan milli teatr mədəniyyətinin inkişafında mühüm yer tutur. 1882-ci ildən başlayan səhnə fəaliyyəti, teatrın sonrakı mərhələlərdə dövlət statusu alması və milli dramaturgiyaya müraciəti onun tarixi əhəmiyyətini müəyyənləşdirən əsas amillərdəndir. Tədqiqat göstərir ki, teatrda təsviri sənət və səhnəqrafiya tamaşanın ideya-bədii bütövlüyünün yaradılmasında mühüm rol oynayır. Dekorasiya, kostyum, rəng, işıq və məkan quruluşu dramaturji məzmunun vizual ifadəsini təmin edir. Teatr rəssamının yaradıcılığı rejissorun konsepsiyası və aktyorların ifası ilə birləşərək tamaşanın ümumi bədii obrazını formalaşdırır. Səhnə tərtibatının realist, simvolik, monumental, minimalist və multimedia əsaslı formaları müxtəlif dramaturji məqsədlərə xidmət edir. Hər bir forma tamaşanın məzmununa və estetik konsepsiyasına uyğun seçildikdə təsirli nəticə yarada bilər. Statik və dinamik kompozisiyanın qarşılıqlı əlaqəsi səhnəqrafiyanın mühüm prinsiplərindən biridir. Statik kompozisiya sabitlik, tarazlıq və daxili gərginliyi, dinamik kompozisiya isə hərəkəti, konfliktin inkişafını və vizual ritmi ifadə edə bilər. Bu prinsiplərin məqsədyönlü tətbiqi tamaşanın emosional təsirini artırır. İrəvan teatrında fəaliyyət göstərmiş rəssamların yaradıcılığının öyrənilməsi milli səhnəqrafiya tarixinin daha dolğun mənzərəsinin yaradılması üçün vacibdir. Rəssamların konkret tamaşalara aid eskizləri, dekorasiya fotoşəkilləri və kostyum layihələri müəyyənləşdirildikdən sonra onların fərdi üslubunu və bədii axtarışlarını daha əsaslı təhlil etmək mümkün olacaqdır. Beləliklə, İrəvan teatrının təsviri sənət və səhnəqrafiya baxımından araşdırılması həm teatr tarixinin öyrənilməsi, həm də milli səhnəqrafiya irsinin qorunması üçün elmi əhəmiyyət daşıyır. Gələcək tədqiqatlarda arxiv materiallarının təhlili və konkret tamaşaların vizual müqayisəsi bu sahədə daha dərin elmi nəticələr əldə etməyə imkan verəcəkdir.
İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYAT
1.Rəhimli, İlham Əziz oğlu. Azərbaycan teatr tarixi. 5 cilddə. I cild. Bakı: Şərq-Qərb, 2017. 496 s.
2.Rəhimli, İlham Əziz oğlu. Azərbaycan teatr tarixi. 5 cilddə. II cild. Bakı: Şərq-Qərb, 2017. 536 s.
3.Rəhimli, İlham Əziz oğlu. Azərbaycan teatr tarixi. 5 cilddə. IV cild. Bakı: Şərq-Qərb, 2018. 480 s.
4.Rəhimli, İlham Əziz oğlu. Azərbaycan teatr tarixi. 5 cilddə. V cild. Bakı: Şərq-Qərb, 2018. 504 s.
5.Cəfərov, Cəfər Haşım oğlu. Azərbaycan teatrı: 1873–1973. Bakı: Zərdabi Nəşr, 2023. 440 s.
6.Rəhimli, İlham. Azərbaycan teatrı. TEAS Press nəşriyyatının biblioqrafik məlumatları əsasında. Nəşrin tam çıxış məlumatları istifadə edilən nüsxə üzrə dəqiqləşdirilməlidir.
7.Azərbaycan Respublikası Prezidentinin rəsmi internet səhifəsi. “İrəvan Dövlət Azərbaycan Dram Teatrının 140 illiyinin qeyd edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı”. 14 iyul 2022. https://president.az/az/articles/view/56644
8.Prezident Kitabxanası. “Teatr”. İrəvan şəhəri elektron resursu. https://iravan.preslib.az/teatr.html
9.İslamova, Sevinc. “Rəssam Nazim Bəykişiyevin yaradıcılığının formalaşması Azərbaycan səhnəqrafiyasının inkişafı kontekstində”. Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin Elmi Əsərləri, № 27, 2019.
10.Quliyeva, Nərgiz. “Azərbaycan bəstəkarı Üzeyir Hacıbəylinin opera əsərləri xarici teatr rəssamlarının səhnə tərtibatında”. Musiqi dünyası, elmi məqalə.
11.İrəvan Dövlət Azərbaycan Dram Teatrının tarixi və rəssamlarının fəaliyyəti haqqında elektron tarixi materiallar. Qərbi Azərbaycan İcması. https://westaz.org/az/document/print/irevan-dovlet-azerbaycan-dram-teatri
Emil Mehman oğlu Hacıyev
Azərbaycan Rəssamlıq Akademiyasının “Sənətşünaslıq” ixtisası
üzrə bakalavriat səviyyəsində təhsil alan tələbəsi.