İçərişəhərin küçələri ilə gəzəndə adamın ürəyindən qəribə bir hiss keçir. Elə bil bu daşların hər biri vaxtilə kiminsə addımını, bir evin pəncərəsindən süzülən işığı, uzaqdan eşidilən dua səsini xatırlayır. Qədim şəhər danışmağı bacarır, sadəcə onu dinləmək lazımdır. Bəzən də qarşına elə bir abidə çıxır ki, onun qarşısında dayanıb keçmişlə indinin arasındakı görünməz pərdənin aralandığını hiss edirsən.

Qız qalasının şimal tərəfində yerləşən Sıratağlı dini-memarlıq kompleksi belə məkanlardandır. Onu Bazar meydanı, yaxud Xanəgah kompleksi adı ilə də tanıyırlar. Burada adi bir memarlıq nümunəsindən daha artıq nəsə var: əsrlərin bir-birinə qarışdığı, müxtəlif dövrlərin izlərinin eyni torpaqda qaldığı, insanların inancının və son mənzilə gedən yolunun daşlara həkk olunduğu bir tarix.

Torpağın altından çıxan yaddaş

1964-cü ildə Qız qalasının şimal tərəfində abadlıq işləri ilə əlaqədar aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı maraqlı quruluşa malik tağlı abidə aşkar edildi. Torpağın altında əsrlərlə gizlənən bu tikili qədim Bakının hələ açılmamış sirlərindən birini üzə çıxardı. Abidənin hər tərəfdən səki və sütunlu tağlarla əhatələnməsi ona xüsusi görünüş verir. Bu quruluş müqəddəs məkanları xatırladır, insanı istər-istəməz burada vaxtilə hansı mərasimlərin keçirildiyi, kimlərin bu həyətə gəldiyi, hansı duaların bu daşların arasında səsləndiyi barədə düşünməyə vadar edir.

Kompleksin tarixini yalnız bir dövrün sərhədləri daxilində təsəvvür etmək çətindir. Arxeoloji materiallar burada müxtəlif mədəni təbəqələrin olduğunu göstərir. Məkanın tarixi antik dövrdən orta əsrlərə, XII əsrə qədər uzanan izlərlə əlaqələndirilir; kompleksin memarlıq xüsusiyyətləri isə onun ayrı-ayrı hissələrinin müxtəlif dövrlərə aid ola biləcəyini düşündürür.

Bir vaxtlar torpağın altında gizlənən bu məkan indi açıq səma altındadır. Amma onun sirri hələ də tam çözülməyib. Bəlkə də elə qədim abidələrin cazibəsi bundadır: onlar bizə keçmişdən danışır, amma bütün suallarımıza cavab vermirlər.

Əmanət qəbirlər — uzaq bir vəsiyyətin hekayəsi

Arxeoloji qazıntılar zamanı ərazidən 52 qəbir aşkar edilib. Onların əksəriyyətinin “əmanət meyitlər” adlandırılan dəfnlərlə bağlı olduğu ehtimal olunur.

Bu ifadənin özündə insan taleyinə toxunan bir hekayə gizlənir.

Müsəlman adətlərinə görə, bəzi insanlar vəfat etdikdən sonra müqəddəs hesab etdikləri yerlərdə dəfn olunmağı vəsiyyət edirdilər. Ancaq arzulanan məkan uzaqda yerləşəndə mərhumun cənazəsi dərhal ora aparıla bilməzdi. Belə hallarda meyit müvəqqəti olaraq yaxınlıqdakı münasib bir yerdə dəfn edilir, sonradan müqəddəs sayılan məkana köçürülməsi nəzərdə tutulurdu.

Təsəvvür edin: əsrlər əvvəl bir insan son nəfəsində hansısa müqəddəs torpağa qovuşmaq istəyib. Bəlkə də bu, onun uşaqlıqdan eşitdiyi bir ziyarətgah, bəlkə də ömrü boyu yolunu gözlədiyi bir məkan olub. O arzu ilə bu torpaq arasında məsafə dayanıb. İnsan dünyadan köçüb, onun vəsiyyəti isə yaddaşlarda yaşamağa davam edib.

Bu qəbirlərin hər birinin arxasında kim bilir, necə bir ömür dayanıb? Kimisi övladını erkən itirmiş bir ana, kimisi uzun səfərlərdən yorulmuş bir yolçu, kimisi də son mənzilini müqəddəs bildiyi torpaqda görmək istəyən bir insan olubmu? Bunlar cavabını bilmədiyimiz suallardır. Ancaq məzarların varlığı bizə bir şeyi xatırladır: tarix yalnız hökmdarların, döyüşlərin və sarayların tarixindən ibarət deyil. Tarix həm də adi insanların arzuları, vəsiyyətləri və son sığınacaq axtarışıdır.

Bəlkə də Sıratağlı kompleksin ən kövrək tərəfi elə budur. Burada əsrlərin o tayından bizə çatan yalnız daşlar deyil, insanın ölüm qarşısında belə itirmədiyi mənsubiyyət və inam hissidir.

Daş qoyunlar və susan simvollar

Bazar meydanında diqqəti çəkən nümunələr arasında qoyun formasında qəbirüstü daşlar da var. Bu daşlar qədim dəfn mədəniyyətinin və bədii daşyonma sənətinin maraqlı nümunələrindəndir.

Onlara baxanda adam düşünür ki, daş yonan sənətkar bu sərt materiala necə həyat verə bilib? Bir vaxtlar alətini daşın üzərində gəzdirən ustanın əlləri çoxdan torpağa qarışıb. Amma onun yaratdığı forma hələ də yaşayır. Daşın səthindəki hər xətt, hər əyri zamanın sınağından keçərək bu günə gəlib çatıb.

Qəbirüstü daşlar qədim insanların dünyagörüşünü, dəfn ənənələrini və estetik zövqünü öyrənmək üçün qiymətli mənbələrdir. Onlar sadəcə məzar nişanəsi deyil, həm də insanın özündən sonra bir iz buraxmaq istəyinin ifadəsidir.

Axı insan gedir, amma adının, əməyinin, sevgisinin, hətta bir daş üzərində yaratdığı kiçik naxışın belə yaşamasını istəyir. Bəzən əsrlər sonra onun kim olduğunu heç kim bilmir, amma yaratdığı əsər yaşayır. Sıratağlı kompleksin daşları da bizə bu həqiqəti xatırladır.

Həyətin ortasındakı sirr

Qazıntılar zamanı həyətin ortasında silindrik formalı bir quyu, ondan bir qədər aralıda isə cənub-şərq istiqamətində səkkizguşəli böyük sütun aşkar olunub. Sütun üçpilləli, səkkizguşəli daş özül üzərində dayanır. Onun hündürlüyü 1,31 metr, qalınlığı isə 48 santimetrdir.

Bu tikili qalıqlarına baxanda insanın xəyalı istər-istəməz keçmişə üz tutur. Görəsən, bu həyət vaxtilə necə görünürdü? Burada kimlər toplaşırdı? Sütunun yanında dayanan insanlar hansı mərasimlərə qatılır, hansı duaları edirdilər?

Bu suallara qəti cavab vermək mümkün deyil. Lakin arxeoloji tapıntılar və məkanın quruluşu onun dini əhəmiyyət daşıyan yer olduğunu düşünməyə əsas verir.

Bəlkə də buranın ən böyük sirri elə göz önündə olan, amma tam açıqlanmayan bu daşların arasındadır. Onlar bir zamanlar canlı həyatın parçası olublar. İndi isə səssizcə dayanaraq öz hekayələrini dinləməyə hazır olanlara həvalə edirlər.

Bu gün keçmişə açılan qapı

Bu gün Sıratağlı dini-memarlıq kompleksində “Bədii daşyonma sənəti nümunələri” adlı ekspozisiya fəaliyyət göstərir. Burada abidənin tarixi, daşyonma sənətinin inkişafı, epiqrafika, dəfn mərasimləri, qəbirüstü yazılar və simvollar haqqında məlumat almaq mümkündür. Beləcə, vaxtilə torpağın altında qalan qədim məkan indi insanları yenidən öz ətrafına toplayır. Bu dəfə burada yaşayanların səsi eşidilmir, amma daşların dili ilə danışan tarix var. Ekspozisiyadakı hər bir nümunə qədim sənətkarların zəhmətini, insanların inancını və Bakının əsrlər boyu formalaşan mədəni yaddaşını anlamağa kömək edir. İçərişəhərin qorunması, abidələrinin tədqiqi və gələcək nəsillərə çatdırılması da məhz bu yaddaşın yaşadılması deməkdir. Çünki qədim şəhəri yalnız binaları saxlamaqla qorumaq olmur. Onun ruhunu, küçələrindəki əhvalı, daşlarına hopmuş insan hekayələrini də yaşatmaq lazımdır.

Sıratağlı kompleksə baxanda bir daha anlayırsan ki, Bakı yalnız dənizə açılan pəncərələri, neft milyonçularının sarayları və qədim qala divarları ilə gözəl deyil. Bu şəhərin gözəlliyi bəzən insanın dayanıb düşündüyü, səsini alçaltdığı, bir daşın qarşısında susduğu məkanlarda gizlənir.

Qız qalasının yaxınlığında, İçərişəhərin qədim daşları arasında yerləşən bu kompleks bizə zamanın qəribə xüsusiyyətini xatırladır: illər keçir, nəsillər dəyişir, şəhərlər böyüyür, küçələr yenilənir. Amma insanın iz qoymaq, inandığı yerə qovuşmaq, xatırlanmaq arzusu dəyişmir…

Xanım Aydın