Ömrü adi bir insan həyatından daha böyük görünən insanlar var. Onlar yalnız öz dövrlərini dəyişmir, özlərindən sonrakı əsrlərin də istiqamətini müəyyənləşdirirlər. Qay Oktavian Avqust da belə adamlardan idi.
O, qanlı vətəndaş müharibələri içində parçalanan Roma Respublikasının süqutundan istifadə edərək yeni siyasi sistem qurdu və tarixə Roma imperiyasının ilk imperatoru kimi düşdü. Onun hakimiyyəti eramızdan əvvəl 27-ci ildən eramızın 14-cü ilinə qədər davam etdi. Bu, təxminən 40 illik bir dövr idi.
Amma Avqustun hekayəsi sadəcə hakimiyyət hekayəsi deyil. Bu, bir gəncin Sezarın varisinə çevrilməsi, ən güclü rəqiblərini məğlub etməsi, Kleopatranın da iştirak etdiyi böyük siyasi dram, ailə intriqaları, saray şayiələri və nəhayət, adı bu gün də təqvimdə yaşayan bir hökmdarın hekayəsidir.
Sezarın varisi olan 18 yaşlı gənc
Qay Oktavi e.ə. 63-cü ildə Romada, köklü və varlı ailədə dünyaya gəlmişdi. Onun həyatındakı ən böyük dönüş isə anasının dayısı Qay Yuli Sezarın onu övladlığa götürməsi ilə başladı. Sezar gənc Oktavianın bacarığına inanırdı və ölümündən sonra onu əsas varisi elan etmişdi. Lakin Sezarın vəsiyyətinin taleyini görmək ona nəsib olmadı. Eramızdan əvvəl 44-cü ildə Roma Senatında sui-qəsd nəticəsində öldürüldü. Həmin vaxt Oktavianın cəmi 18 yaşı vardı. Bir anda o, yalnız gənc aristokrat deyil, Sezarın adı, sərvəti və siyasi mirasının sahibi oldu. Lakin bu miras ona rahat hakimiyyət gətirmədi. Əksinə, qarşısında Roma tarixinin ən təhlükəli siyasi fiqurları dayanırdı.
Üç nəfərlik ittifaq
Oktavian ilk mərhələdə Mark Antoni və Markus Lepidlə ittifaq qurdu. Beləliklə, İkinci Triumvirat yarandı. Üçlük əvvəlcə Sezarın qatillərinə qarşı birləşdi. Eramızdan əvvəl 42-ci ildə Filippi döyüşündə Brutus və Kassinin məğlub edilməsindən sonra Roma dünyası faktiki olaraq onların arasında bölüşdürüldü. Ancaq üç güclü insanın eyni hakimiyyəti uzun müddət paylaşması mümkün deyildi. Lepid siyasi səhnədən uzaqlaşdırıldı. Oktavianla Mark Antoni arasında isə rəqabət getdikcə dərinləşdi. Antoni Şərqdə, Oktavian isə Qərbdə mövqelərini möhkəmləndirirdi. Sonra isə bu siyasi mübarizəyə bir qadın daxil oldu — Misir kraliçası Kleopatra.
Kleopatra ilə sevgi, Oktavian üçün isə fürsət
Mark Antoninin Kleopatra ilə münasibəti təkcə romantik hekayə deyildi. Oktavian bundan siyasi silah kimi istifadə etdi. Antoni Romadan uzaqlaşmış, Misir kraliçasının təsiri altına düşmüş bir siyasətçi kimi təqdim edilirdi. Nəhayət, qarşıdurma qaçılmaz oldu. Eramızdan əvvəl 31-ci ildə Aksium döyüşündə Oktavianın qüvvələri Antoni və Kleopatranın ordusunu məğlub etdi. Məğlubiyyətdən sonra Antoni və Kleopatra Misirə çəkildilər. Bir müddət sonra hər ikisi intihar etdi. Əvvəl Antoni Kleopatranın intihar etməsi barədə şayiə eşitdi. O, qılıncın üstünə atıldı və xəbərin yalan olduğunu biləndə artıq gec oldu, dünyasını dəyişdi. E.ə. 30-cu il, avqustun on ikisində Oktavian ilə görüşdükdən sonra, Kleopatra iki qadın qulluqçusu ilə bərabər özünü otağa qapadı. Onun intihar üsulu dəqiq məlum olmasa da, intihar etdiyi tarixə yazılıb.
Beləliklə, Oktavianın qarşısında Romada hakimiyyət uğrunda mübarizə aparacaq böyük rəqib qalmadı. İndi onun qarşısında daha çətin bir vəzifə vardı: qalib gəldiyi Romanı düzgün idarə etmək…
İmperator oldu, amma kral olmadı
Oktavianın siyasi dahiliyi məhz bu mərhələdə üzə çıxdı. Roma xalqı kral hakimiyyətinə qarşı həssas idi. Oktavian bunu çox yaxşı bilirdi. Buna görə də özünü kral elan etmədi. Eramızdan əvvəl 27-ci ildə o, formal olaraq respublikanı bərpa etdiyini elan etdi və bir sıra səlahiyyətlərindən imtina etdi. Kənardan baxanda Roma yenə respublika idi. Amma əslində hakimiyyətin əsas ipi onun əlində qalırdı. O, ordunun yerləşdiyi mühüm ərazilərə nəzarət edir, böyük siyasi və hərbi səlahiyyətlərə malik olurdu. Senat da onun mövqeyini təsdiqləyirdi. Oktavian özünü Prinseps, yəni “birinci vətəndaş” adlandırdı. Senat isə ona “Avqust” titulunu verdi. Beləliklə, Qay Oktavi tarix səhnəsinə yeni adla çıxdı. O, monarxiya sözünü qəbul etmədən monarxın malik olduğu gücə sahib oldu.
Qılıncdan sonra mərmər şəhər
Avqustun uğuru yalnız müharibələrdə qazandığı qələbələrlə məhdudlaşmırdı. O, son dərəcə bacarıqlı inzibatçı idi. Vergi və maliyyə sistemində islahatlar apardı, ordunu yenidən təşkil etdi, daimi donanma yaratdı. Romada yollar çəkildi, ictimai binalar və məbədlər tikildi, şəhərin görünüşü dəyişdirildi. Roma artıq vətəndaş müharibələrinin yaraladığı şəhər deyildi. Avqust onu yenidən qurmaq istəyirdi. Onun adına bağlanan məşhur ifadə bunu çox gözəl ifadə edir: “Mən Romanı kərpicdən aldım, mərmərdən qoyub getdim.” Bu cümlə yalnız tikililərə aid deyildi. Avqust sanki bütün Roma dövlətini yenidən qurmuşdu.
Roma sülhünün başlanğıcı
Avqustun hakimiyyəti ilə Pax Romana — Roma sülhü adlandırılan uzunmüddətli sabitlik dövrünün başlanğıcı qoyuldu.
Bu, müharibələrin tamamilə yox olması demək deyildi. Roma sərhədlərində döyüşlər davam edirdi, imperiya yeni ərazilər uğrunda mübarizə aparırdı. Lakin vətəndaş müharibələrinin yaratdığı böyük xaos sona çatmışdı. Roma iki əsrdən artıq müddət ərzində əvvəlki miqyaslı daxili qarşıdurmalardan uzaq qaldı.
Avqustun hakimiyyəti dövründə Roma əraziləri genişləndi, sərhədlər möhkəmləndirildi və imperiyanın idarə olunması daha sistemli hala gətirildi.
Romanın şairləri, yazıçıları və qızıl dövrü
Siyasi sabitlik mədəniyyətə də təsir etdi. Avqustun dövrü Roma ədəbiyyatının ən parlaq mərhələlərindən biri hesab olunur. Vergili, Horatsi və Tit Livi kimi məşhur simalar bu dövrün ədəbi və intellektual mənzərəsini formalaşdırdılar. Roma yalnız hərbi gücü ilə deyil, mədəniyyəti ilə də öz təsir dairəsini genişləndirirdi. Avqust bunu anlayırdı: böyük dövlət yalnız legionlarla qurulmur. Onu yaddaşda saxlayan həm də daşlar, kitablar, yollar və şəhərlərdir.
Avqustun ailəsi: hakimiyyət saraydan evə girəndə
İmperatorun şəxsi həyatı isə heç də onun yaratdığı nizam qədər sakit deyildi. Avqustun yeganə qızı Yuliya idi. O, əvvəlcə Avqustun yaxın silahdaşı və məşhur sərkərdə Mark Vipsani Aqrippa ilə evləndirildi. Aqrippa Oktavianın hakimiyyətə yüksəlməsində mühüm rol oynamışdı. Daha sonra Yuliya Tiberi ilə evləndi. Avqustun öz oğlu yox idi. Buna görə də gələcək varis məsələsi onun üçün mühüm siyasi problem idi. Nəhayət, həyat yoldaşı Liviyanın əvvəlki nikahından olan oğlu Tiberini övladlığa götürdü və onu varisi elan etdi. Beləliklə, Avqustun ölümündən sonra hakimiyyət Tiberiyə keçdi.
Həyat yoldaşı Liviyanın kölgəsi
Avqustun son günləri ilə bağlı ən maraqlı və sirli hekayələrdən biri də məhz Liviya ilə bağlıdır. İmperator eramızın 14-cü ilinin 19 avqustunda İtaliyanın Nola şəhərində vəfat etdi. Lakin ölümündən sonra onun təbii səbəblərdən öldüyünə dair şübhələr yarandı. Qədim mənbələrdə romalıların bir qisminin Liviyanın Avqustu zəhərlədiyindən şübhələndiyi qeyd olunur. Bəzi rəvayətlərə görə, Liviya ərinin yeməyinə zəhər qatmış ola bilərdi. Bu iddia xüsusilə ona görə diqqət çəkirdi ki, Avqustun ölümündən sonra taxta məhz Liviyanın oğlu Tiberi çıxmışdı. Amma burada mühüm bir məqam var: Liviyanın Avqustu öldürməsi tarixən təsdiqlənmiş fakt deyil. Bu, qədim dövrlərdən bizə gəlib çatan ehtimal və şayiələrdən biridir. Hadisəni sübut edən etibarlı dəlil yoxdur. Bəlkə də bu hekayə Roma sarayının siyasi intriqalarından doğmuşdu. Bəlkə də Avqustun ölümünün ətrafında yaranan şübhələr sonrakı nəsillər tərəfindən daha da böyüdülmüşdü. Həqiqəti isə tarix özü ilə aparıb.
Son sözlər və böyük səhnənin pərdəsi
Avqustun ölümündən əvvəl dediyi sözlər də onun xarakterinə uyğun simvolik məna daşıyır. Qədim müəlliflərə görə, o, ömrünün sonlarında belə demişdi: “Əgər tamaşanı yaxşı oynamışıqsa, bizi alqışlayın və şən yola salın.” Həqiqətən də onun bütün həyatı böyük bir səhnəni xatırladırdı. 18 yaşında Sezarın varisi olan gənc Oktavian Romadakı ən güclü siyasətçilərdən birinə çevrildi. Mark Antonini və Kleopatranı məğlub etdi, respublikanı formal olaraq qoruyub saxladı, amma onun daxilindən yeni siyasi sistem yaratdı. Və bütün bunları təxminən 40 il ərzində etdi.
Adı təqvimdə qalan adam
Avqustun mirası isə yalnız Roma ilə bitmədi. Bu gün təqvimdə avqust ayının adını daşıyan söz onun adından gəlir. Roma Senatı əvvəllər Sekstilis adlanan ayı onun şərəfinə “Augustus” adlandırdı. Beləcə, iki min ilə yaxın vaxt keçsə də, Avqustun adı hər il, hər təqvimdə yenidən qarşımıza çıxır. Qay Oktavian Avqust tarixə təkcə ilk Roma imperatoru kimi düşmədi. O, bir respublikanın sonunu və imperiyanın başlanğıcını eyni həyatın içində birləşdirdi. Onun hakimiyyəti qılıncla başladı, amma daşla, qanunla, yollarla və mədəniyyətlə möhkəmləndi. Bəlkə də Avqustun ən böyük siyasi sirri elə budur: o, Romaya imperiya gətirdi, amma bunu özünü kral adlandırmadan bacardı.Və onun qurduğu sistem, ölümündən çox-çox sonra belə, Roma tarixinin ən uzunömürlü miraslarından biri olaraq qaldı.
Xanım Aydın
