Dünyada milyonlarla tərəfdarı olan, insanlığın birliyi və dinlərarası harmoniyanı təbliğ edən Bəhai dini Azərbaycanda da uzun və maraqlı tarixə malikdir. Maraqlıdır ki, bu inanc sisteminin Azərbaycandakı kökləri dinin yarandığı ilk dövrlərə qədər gedib çıxır.

Bəhailik necə yaranıb?

Bəhai dini XIX əsrin ortalarında İranda meydana gəlib. Onun banisi sayılan Bəhaullah insanları sülhə, ədalətə və bəşəriyyətin birliyinə çağırırdı. Bəhailərin inancına görə, Allah müxtəlif dövrlərdə bəşəriyyətə Musa, İsa, Məhəmməd, Budda, Zərdüşt və digər peyğəmbərlər vasitəsilə müraciət edib, Bəhaullah isə bu ilahi silsilənin davamçısıdır.

Bu dinin əsasını üç prinsip təşkil edir: Allahın birliyi, dinlərin birliyi və bəşəriyyətin birliyi. Bəhailər hesab edirlər ki, bütün insanlar eyni mənəvi ailənin üzvləridir və müxtəlif millətlər, dillər və mədəniyyətlər insanlığın zənginliyidir.

Azərbaycanla bağlı maraqlı fakt

Bəhailiyin formalaşmasından əvvəl yaranmış Babilik hərəkatında azərbaycanlıların xüsusi rolu olub. Hərəkatın ən tanınmış simalarından biri şairə Tahirə Qürrətüleyn idi. O, qadın azadlığı və maarifçilik ideyalarının fəal müdafiəçisi kimi tarixə düşüb.

Tarixi mənbələrə görə, Azərbaycanın ərazisində ilk təşkilatlanmış Babi icması 1850-ci ildə Naxçıvanda yaradılıb. Sonrakı illərdə Bakı, Balaxanı, Gəncə, Bərdə və Şəkidə də icmalar fəaliyyət göstərməyə başlayıb.

Bakı dünyanın ən qədim Bəhai icmalarından biri olub

Araşdırmaçılar Bakı və Balaxanı icmalarını dünyanın ən qədim Bəhai icmaları sırasında göstərirlər. XIX əsrin sonlarında Bakı icmasının yüzlərlə üzvü var idi. İcma maarifçilik fəaliyyətinə xüsusi diqqət yetirir, uşaqların, xüsusilə də qızların təhsil almasını təşviq edirdi.

Məhz bu səbəbdən bəhailər tez-tez dini fanatizmə, cəhalətə və mövhumata qarşı çıxan bir dini hərəkat kimi xarakterizə olunurlar.

Bəhailərin əsas prinsipləri nələrdir?

Bəhai təlimində bir sıra mühüm prinsiplər ön plana çəkilir:

• bütün insanların bərabərliyi;
• qadın və kişinin hüquq bərabərliyi;
• ümumi və icbari təhsil;
• din və elmin harmoniyası;
• irqi, milli və dini ayrı-seçkiliyin rədd edilməsi;
• dünya sülhünün təşviqi;
• həqiqətin müstəqil şəkildə araşdırılması.

Bəhailər hesab edirlər ki, elm və din bir-birinə zidd deyil, əksinə, insan inkişafının iki mühüm sütunudur.

Sovet dövrünün çətin illəri

1920-ci ildə Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Bəhai icmaları da digər dini birliklər kimi təzyiqlərlə üzləşdi. İcmaların fəaliyyəti məhdudlaşdırıldı, dini ədəbiyyatlar müsadirə edildi, bəzi icma üzvləri həbs və sürgün olundu.

1930-cu illərdə fəaliyyət demək olar ki, tamamilə dayandırılsa da, sonrakı dövrlərdə müəyyən yumşalmalar baş verdi. Buna baxmayaraq, təzyiqlər SSRİ-nin dağılmasına qədər müxtəlif formalarda davam etdi.

Bu gün Azərbaycanda

Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Bəhai icması yenidən fəaliyyət göstərməyə başladı və rəsmi qeydiyyatdan keçdi. Müxtəlif mənbələrə görə, ölkədə minə yaxın və ya bir qədər artıq sayda Bəhai inancına mənsub insan yaşayır.

Bu gün Bəhai dini dünyanın 200-dən çox ölkə və ərazisində yayılıb. Tərəfdarları dinlərarası dialoq, təhsil, sosial inkişaf və sülh təşəbbüslərində fəal iştirak edirlər.

Azərbaycanda isə Bəhailik yalnız dini icma kimi deyil, həm də XIX əsrdə maarifçilik, qadın hüquqları və dinlərarası tolerantlıq ideyalarının yayılmasında rol oynamış maraqlı tarixi fenomen kimi diqqət çəkir.

Xanım Aydın