Azərbaycan və Osmanlı imperiyasının sarayları və məscidləri özünəməxsus xüsusiyyətlərə malik olsa da, hərbi sahədə aydın oxşarlıqlar müşahidə olunur. Hər iki dövlət öz ordularını yerli şəraitə, ənənələrə və strateji vəzifələrə uyğun şəkildə quraraq həm düzənliklərdə, həm də dağlıq ərazilərdə döyüşə bilən qoşunlar formalaşdırmışdı.
Ordular mərkəzləşdirilmiş şəkildə idarə olunur və birbaşa hökmdara tabe idi. Azərbaycanda Şirvanşahlar, Səfəvilər, Ağqoyunlular, Qaraqoyunlular, Qarabağ, Şəki və Şirvan xanlıqları, həmçinin Əfşarlar və Qacarlar dövründə qoşunlar monarxın və ya xan sarayının nəzarətində olurdu. Hər bir hökmdar öz ordusunun əsas nüvəsini formalaşdırsa da, təşkilat, nizam-intizam və hazırlıq baxımından ümumi prinsiplərə riayət edilirdi. Osmanlı imperiyasında isə struktur daha geniş miqyaslı idi və piyada, süvari və artilleriya bölmələrinə ayrılırdı; hər bir qoşun növünün rolu dəqiq müəyyən edilmişdi.
Hər iki orduda əsas rol süvarilərə məxsus idi. Sürətli hərəkətlilik, qəfil hücumlar və kəşfiyyat hərbi strategiyanın əsasını təşkil edirdi, piyada qoşunları isə möhkəmləndirilmiş mövqeləri qoruyur və döyüş meydanında nizam-intizamı təmin edirdi. Artilleriya şəhər və qalaların mühasirəsi zamanı istifadə olunur, sayca üstün düşmənə qarşı belə effektiv mübarizə aparmağa imkan verirdi.
Ordunun taktikası ərazinin xüsusiyyətlərindən asılı idi. Azərbaycanda dağlar, çaylar və düzənliklər kiçik dəstələrin manevrlərini, pusquları və qəfil hücumları şərtləndirirdi; bu xüsusilə Qarabağ, Şəki, Ağqoyunlu, Qaraqoyunlu, Əfşar və Qacar qoşunlarında özünü göstərirdi. Osmanlı ordusu isə daha geniş ərazilərdə fəaliyyət göstərir, hərəkətli dəstələri möhkəmləndirilmiş düşərgələr və geniş cəbhələrlə birləşdirirdi. Uğur komandirlərin sürətli qərar qəbul etmə və döyüş meydanının imkanlarından maksimum istifadə etmə bacarığından asılı idi.
Nizam-intizam və hazırlıq səviyyəsi də oxşar idi. Döyüşçülər hökmdara sədaqət və hərbi bacarıqlar ruhunda yetişdirilirdi. Azərbaycan dövlətlərində at sürmə, oxatma, soyuq və odlu silahlardan istifadə, həmçinin yerli relyefin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Osmanlı qoşunlarında isə sıravi hazırlıq, hərbi strategiya və iri hərbi birliklər tərkibində fəaliyyət bacarıqları inkişaf etdirilirdi.
Hərbi islahatlar və qanunlar orduların döyüş qabiliyyətinin qorunmasında mühüm rol oynayırdı. Azərbaycan dövlətlərində islahatlar təlimin standartlaşdırılması, artilleriya və süvari hissələrinin gücləndirilməsi, vahid intizam qaydalarının tətbiqi məqsədi daşıyırdı. Səfəvi və Qacar hökmdarları hərbi xidmət, səfərbərlik və təminat məsələlərini sistemləşdirərək daxili nizamnamələr formalaşdırmışdılar. Osmanlı imperiyasında isə bu sistem daha inkişaf etmişdi: yeniçərilər, sipahilər (ağır süvari əsgəri) və artilleriya üçün rəsmi qanunlar və qaydalar mövcud idi, müntəzəm təlim və genişmiqyaslı kampaniyalar üçün logistika sistemi qurulmuşdu. Bu tədbirlər hər iki tərəfə nizam-intizamı qorumağa, qoşunların effektivliyini artırmağa və təhlükə zamanı sürətli səfərbərlik aparmağa imkan verirdi.
Kəşfiyyat və diplomatiya da mühüm rol oynayırdı. Düşmənin hərəkətləri diqqətlə izlənilir, məlumatçılardan və danışıqlardan istifadə olunurdu ki, bu da əməliyyatların minimum itkilərlə və yüksək effektivliklə planlaşdırılmasına şərait yaradırdı.
Nəticə etibarilə, miqyas və təşkilati detallardakı fərqlərə baxmayaraq, Şirvanşahlardan və Səfəvilərdən tutmuş Ağqoyunlulara, Qaraqoyunlulara, Əfşarlara və Qacarlara qədər Azərbaycan dövlətlərinin orduları ilə Osmanlı imperiyasının qoşunları eyni məntiqə əsaslanırdı: nizam-intizam, sürət və gücün uzlaşdırılması, texnikadan istifadə, düşünülmüş hərbi islahatlar və qanunlar bu orduların effektivliyini təmin edir və onların əsrlər boyu Şərqdə nüfuzunu qorumasına imkan verirdi.
Murad Muxtarov
