Musiqi nadir hallarda birbaşa konsert zallarında doğulur. Daha çox kiçik sinif otaqlarının səssizliyində, klavişlərə ehtiyatla toxunuşlarda, təmiz səsi ilk dəfə çıxarmaq cəhdlərində formalaşır. Azərbaycanın peşəkar musiqi mədəniyyətinin tarixi də məhz belə başlayıb – artıq pafossuz, lakin böyük daxili gərginlik və gələcəyə inamla. Bu yol sadəcə ifa etməyi və bəstələməyi öyrənənlər tərəfindən deyil, faktiki olaraq musiqi təhsil sistemini yaradan, ənənəni formalaşdıran və gələcək nəsillər üçün yol açan insanlar tərəfindən keçilib. Bu gün onların adları tarixə yazılıb, lakin hər bir adın arxasında illərlə axtarış, tərəddüd, zəhmət və səssiz fədakarlıq dayanır.

Bu yazı Bakıda və ölkənin digər şəhərlərində peşəkar musiqi məktəbinin yarandığı dövrə, ilk şagirdlərə və müəllimlərə, müasir Azərbaycan musiqi sənətinin dayandığı mədəni təməlin necə addım-addım formalaşmasına həsr olunub.

Məhz XX əsrin ilk onillikləri Azərbaycanda peşəkar musiqi kadrlarının yetişdiyi və ölkənin müasir musiqi sisteminin bünövrəsinin qoyulduğu dövr oldu. Əsrin əvvəlində Bakı artıq teatrları, salonları və özəl musiqi məktəbləri olan səs-küylü, kosmopolit bir şəhər idi, lakin milli musiqi təhsili faktiki olaraq mövcud deyildi. Şagirdlər arasında azərbaycanlıların sayı çox az idi, müəllimlər arasında isə demək olar ki, yox idi. Dönüş nöqtəsi 1920-ci ildən sonra, yeni hakimiyyət mədəniyyəti dövlət quruculuğunun əsas prioritetlərindən biri elan etdikdə baş verdi. Teatrların və orkestr kollektivlərinin milliləşdirilməsi, təhsil müəssisələrinin yenidən təşkili, vahid simfonik orkestrin yaradılması – bütün bunlar genişmiqyaslı mədəni layihənin tərkib hissəsi idi. Bu prosesin əsas siması isə təkcə bəstəkar deyil, həm də musiqi maarifçiliyinin strateqi olan Üzeyir Hacıbəyli idi.

1921-ci ildə o, musiqi təhsilinin inkişaf proqramını formalaşdıraraq vurğulayırdı ki, Azərbaycan xalqı güclü təbii musiqi potensialına malikdir və dövlətin vəzifəsi bu potensialın peşəkar şəkildə üzə çıxması üçün şərait yaratmaqdır. Elə həmin il Azərbaycan Dövlət Konservatoriyası açılır – respublikanın ilk ali təhsil müəssisələrindən biri. Lakin tezliklə aydın olur ki, konservatoriya təkbaşına hazırlıqlı abituriyent çatışmazlığı problemini həll edə bilməz. Bu zaman Hacıbəylinin təşəbbüsü ilə Türk musiqi məktəbi yaradılır – ölkə tarixində misli görünməmiş, milli kadrların əsl emalatxanasına çevrilən unikal bir təcrübə. Burada ilk dəfə olaraq oğlan və qızların birgə təhsili tətbiq edilir, tələbələrin sayı isə 500 nəfəri ötür – o dövr üçün inqilabi rəqəm.

Məhz bu siniflərdə gələcək əfsanələr formalaşırdı. Şagirdlər arasında sonradan görkəmli dirijor və bəstəkar kimi tanınacaq gənc Niyazi də vardı. Burada həmçinin Asəf Zeynallı təhsil alırdı – ali peşəkar musiqi təhsili almış ilk azərbaycanlı bəstəkar.

O, eyni vaxtda bir neçə aləti mənimsəyir, paralel olaraq bəstəkarlıqla məşğul olur və qısa ömrü ərzində milli musiqidə ilk fortepiano və skripka miniatürlərini, romansları və simfonik əsərləri yaratmağa nail olur.

Xüsusi maraq doğuran məqamlardan biri də Peterburq Konservatoriyasının məzunu Yulius Şefferlinqin rəhbərlik etdiyi Türk musiqi məktəbinin orkestridir. O, yalnız tədris məşqləri ilə kifayətlənmirdi: kollektiv fəhlə rayonlarında, məktəb bayramlarında, klublarda çıxış edirdi. Musiqi sinif otaqlarının divarlarını aşaraq şəhər həyatının bir hissəsinə çevrilirdi.

Orkestrin arxiv fotolarında gələcək dirijorlar, solistlər, pedaqoqlar və… sonradan tamamilə başqa peşələri seçəcək insanlar da yer alıb.

Belə ki, skripkaçı Məmməd Qazıyev sonradan tanınmış tarixçi və Azərbaycan Tarixi Muzeyinin direktoru olur, truba ifaçısı Süleyman Vəzirov isə görkəmli neftçi, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı kimi tanınır. Bu fakt bir daha sübut edir ki, musiqi məktəbi təkcə peşə deyil, həm də güclü mədəni kapital verirdi.

1926-cı ildə Türk musiqi məktəbi konservatoriya ilə birləşdirilir ki, bu da tələbələr arasında azərbaycanlıların payını kəskin şəkildə artırır. Eyni zamanda ali məktəblə ibtidai təhsil arasında körpü rolunu oynayan fəhlə fakültəsi yaradılır. Burada Qara Qarayev, Cövdət Hacıyev, Tofiq Quliyev təhsil alırlar – XX əsrin ikinci yarısında Azərbaycan musiqisinin simasını müəyyənləşdirəcək gələcək klassiklər.

Ayrı-ayrı məzunların taleləri sanki bioqrafik filmlər üçün hazır ssenarilərdir. Qoboy ifaçısı Məmməd Orucov Bakı orkestr kollektivlərindən SSRİ Böyük Teatrının səhnəsinədək yol keçir və Budapeştdə keçirilən Dünya Gənclər və Tələbələr Festivalının laureatı olur. Pianoçu Cəmilə Muradova – yeni dövlət imtahanları sistemi üzrə konservatoriyanı fərqlənmə diplomu ilə bitirən ilk azərbaycanlı qadın – fəal konsert fəaliyyəti ilə məşğul olur, sonradan isə onilliklər ərzində pedaqoji fəaliyyət göstərir.

Paralel olaraq bölgələrdə musiqi təhsil müəssisələri şəbəkəsi yaradılır: Gəncə, Şuşa, Naxçıvan, Şəki, Lənkəran, Ağdam, Qazax. Məhz bu sistem sayəsində ucqar bölgələrdəki istedadlar üzə çıxarılır və ümummilli mədəni prosesə cəlb olunur.

Regional məktəblərin yetirmələri arasında Fikrət Əmirov, Süleyman Ələsgərov, Qara Qarayev kimi bəstəkarlar var – onların əsərləri dünyanın ən mötəbər səhnələrində səslənəcək.

Diqqətəlayiq məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycanda peşəkar musiqi kadrlarının formalaşması ənənədən imtina yolu ilə deyil, onun yenidən düşünülməsi vasitəsilə baş verirdi. Muğam, xalq mahnısı, aşıq yaradıcılığı simfoniyalar, baletlər və konsertlər üçün mövzu, intonasiya və obraz mənbəyinə çevrilirdi.

Beləliklə, Avropa akademik sistemi ilə Şərq musiqi fəlsəfəsinin bir-birinə qarşı durmadığı, əksinə, nadir harmoniyaya malik sintez yaratdığı bir məktəb formalaşdı.

Bu gün Azərbaycanın ilk peşəkar musiqi kadrlarından danışarkən biz təkcə adlar və tarixləri xatırlamırıq. Biz istedadı peşəyə, ilhamı sistemə, arzunu isə dayanıqlı mədəni reallığa çevirə bilmiş bir nəsildən bəhs edirik. Onların irsi bu gün də səslənir – auditoriyalarda təhsil alan tələbələrin məşqlərində, orkestr çuxurlarında, konsert zallarında və yeni partituralarda.

Bu səslənmə keçmişə aid deyil: o, bu günün canlı bir hissəsi və Azərbaycan musiqisinin gələcəyi üçün dayaq nöqtəsidir.

Hacı Cavadov