XX əsr Azərbaycan incəsənəti miqyaslı layihələr, ideoloji obrazlar və proqram xarakterli bədii konsepsiyalarla bağlı çoxsaylı məşhur adlar tanıyır. Bununla belə, rəsmi tanınmadan kənarda çox vaxt elə yaradıcı talelər qalır ki, onların irsi əhəmiyyət baxımından heç də geri qalmırdı, sadəcə dövrün pafosuna deyil, insana, onun daxili yaşantılarına, emosiyalarına və humanist dəyərlərinə yönəlmişdi.

Zivər Məmmədovanın (evlənməzdən əvvəl – Tağıyeva) adı bu gün də geniş ictimaiyyətə yetərincə tanış deyil. Halbuki o, peşəkar heykəltaraş təhsili almış dünyada ilk müsəlman qadın kimi tarixə düşmüşdür. Onun taleyi sadəcə istedadlı bir qadının bioqrafiyası deyil, Şərq ənənələrinin modern çağırışlarla üz-üzə gəldiyi bir dönüş dövrünü əks etdirən əsl mədəni sensasiyadır.
Baki-baku.az xatırladır ki, Zivər Məmmədova Azərbaycan incəsənəti tarixinə insanın daxili aləminə yönəlmiş, monumental pafosdan uzaq, miniatür və humanist heykəltaraşlığın banisi kimi daxil olub.

O, 1902-ci ildə Bakıda, varlı və maarifçi bir ailədə anadan olmuşdur. Atası Nəcəfqulu Tağıyevin və onun əmisi oğlu Ağahüseynin Bakının mərkəzində bir neçə malikanəsi var idi. Onlardan ən gözəli “Tarqovı” küçəsində, sonralar “Vətən” kinoteatrının yerləşəcəyi binanın qarşısında yerləşən malikanə idi.

Nəcəfqulu Tağıyev təkcə sahibkar deyil, həm də yüksək mədəniyyətə malik bir insan idi – rəssamlığa maraq göstərir, tanınmış tabloların yağlı boya ilə surətlərini çəkir və övladlarını incəsənət sevgisi mühitində böyüdürdü. Məhz bu rəsmlər Böyük Vətən müharibəsi illərində ailəni aclıqdan xilas etmişdi: ən ağır dövrlərdə belə onları alanlar tapılırdı. Tağıyevlərin evində incəsənət sadəcə bəzək deyil, gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsi idi.

Qız yeddi yaşına çatanda onu kiçik bacısı ilə birlikdə müqəddəs Nina adına müəssisəyə – sonralar 132 və 134 nömrəli məktəblərin yerləşəcəyi binada fəaliyyət göstərən nüfuzlu gimnaziya-pansionata (Cənubi Qafqazın ilk qadın təhsil ocaqlarından biri) göndərdilər.

Burada görkəmli pedaqoqlar dərs deyirdilər: musiqini Raxmaninov və Skryabinin şagirdləri və silahdaşları tədris edir, skripka fənnini isə Leypsiq Konservatoriyasının məzunu Semyon Bretanitski aparırdı. Məhz bu divarlar arasında Zivərin musiqiyə dərin sevgisi formalaşdı və bu sevgi onu sonradan Üzeyir bəy Hacıbəylinin orkestrinə gətirdi. “Arşın mal alan” operettasının səhnələşdirilməsi zamanı Zivər bəstəkarın özünün dirijorluğu altında ikinci skripka partiyasını ifa edirdi. İstedadına verilən qiymət əlaməti olaraq Üzeyir bəy ona bir skripka hədiyyə etdi – illər sonra bu alət onun ev-muzeyində qorunan bir relikviyaya çevriləcəkdi (1996-cı ildə Zivər Tağıyevanın qızı həmin skripkanı Üzeyir bəyin Ev-Muzeyinə bağışlayıb).

Bəzi mənbələrə görə, Üzeyir bəy ona maddi imkansızlıq ucbatından dərhal ala bilmədiyi, bir vaxtlar Qori ilə Tiflis arasında yerləşən bir dükanın vitrinində bir il saxlanılan skripkanı hədiyyə etmişdi. Sonradan bəstəkar bu aləti son pulu ilə almış və “Leyli və Məcnun” operasının premyerası günü məhz həmin skripkada ifa etmişdi. Lakin Zivər Tağıyeva ondan başqa bir skripka almışdı.

Taleyin Zivər üçün başqa yolu vardı. Musiqi ilə yanaşı, o, rəsmə, daha sonra isə heykəltaraşlığa maraq göstərməyə başladı. Böyük Əzim Əzimzadənin rəhbərliyi altında gildən miniatür heykəllər yaratmağa başladı. Həlledici məqam 1920-ci illərdə Bakıda fəaliyyət göstərən məşhur “rus Rodeni” Stepan Erzya ilə (ötən əsrin əvvəllərində Stepan Dmitriyeviç Nefyodov bu adla tanınırdı) görüşü oldu. Məhz o, gənc rəssamı həmin dövrdə müsəlman qadın üçün demək olar ki, mümkünsüz sayılan bir peşəni seçməyə ruhlandırdı.

Beləliklə, Zivər Tağıyeva peşə seçimini qəti şəkildə müəyyənləşdirdi: o, heykəltaraş olmağa qərar verdi. 1920-ci illərin əvvəllərində Zivər Azərbaycan Dövlət Ali Rəssamlıq Məktəbinə daxil oldu və ölkədə peşəkar səviyyədə heykəltaraşlıq təhsili alan ilk müsəlman qadın oldu. Bu, cəsarətli, demək olar ki, inqilabi bir addım idi. Cəmiyyət bunu ehtiyatla qarşılayır, yaşlı nəsil qınayırdı, lakin sovet dövrü qadınlar üçün yeni sosial imkanlar açırdı. Atasının dəstəyi həlledici rol oynadı.
Təhsil illəri ağır dövrlə üst-üstə düşdü: ailə gəlir mənbələrini itirmişdi, lakin Zivər arzusundan vaz keçmədi. Üstəlik, paralel olaraq Türk Dövlət Musiqi Məktəbində musiqi təhsilini də davam etdirirdi. 1924-cü ildə rəssamlıq məktəbini bitirdikdən sonra o, gələcəkdə Bakı Politexnik İnstitutunun professoru, materiallar müqaviməti və nəzəri mexanika üzrə mütəxəssis olacaq Həbib Məmmədovla ailə qurdu.

Bu ailədə iki uşaq dünyaya gəldi: qızları Gülbəniz və oğulları Tokay. Simvolikdir ki, qız elm yolunu seçdi, oğul isə bədii sülalənin davamçısı oldu. Tokay Məmmədov sonralar Azərbaycanın Xalq rəssamı, SSRİ və Azərbaycan Dövlət mükafatları laureatı, Bakıda bir sıra rəmzi abidələrin müəllifi kimi tanındı.

Analıq, məişət qayğıları və dövlət müəssisələrində tərcüməçi kimi işləməsinə baxmayaraq, Zivər Məmmədova yaradıcılıqdan heç vaxt uzaqlaşmadı. 1920-ci illərin sonlarında əri ilə birlikdə Moskvada olarkən o, Xalq Komissarları Sovetində çalışırdı. Bakıya qayıtdıqdan sonra isə taleyi onu yenidən görkəmli bir şəxsiyyətlə — Mirzə Fətəli Axundzadənin abidəsinin müəllifi olan heykəltaraş Pinxos Sabsayla qarşılaşdırdı.

Məhz onun lüteran kirxasının binasında yerləşən emalatxanasında Zivər Sergey Kirova ucaldılan abidənin yaradılmasında iştirak etdi. O, “Bolluq” adlı barelyef üzərində çalışaraq monumental heykəltaraşlıq sahəsində əvəzsiz təcrübə qazandı. Bu emalatxanalar eyni zamanda onun oğlu Tokay üçün də bir məktəb oldu.

Lakin Zivər Məmmədovanın əsl çağırışı ideoloji pafos deyil, insan portreti idi. Böyük Vətən müharibəsi illərində o, cəbhə qəhrəmanlarının heykəltaraşlıq obrazlarından ibarət silsilə yaratdı. Bu əsərlər sırasında Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, hərbi pilot Hüseynbala Əliyevin büstü də vardı. Onun işləri 1942-ci ildə keçirilən Ümumittifaq sərgisində nümayiş etdirilmiş və yüksək qiymətləndirilmişdi.

1948-ci ildə “burjua mənşəyinə” baxmayaraq, Zivər Məmmədova Azərbaycan SSR Rəssamlar İttifaqına qəbul olundu. Bu, onun peşəkar statusunun və bədii ustalığının rəsmi tanınması idi.

Onun yaradıcılığında mədəniyyət xadimlərinin portretləri xüsusi yer tutur: Əzim Əzimzadə, Üzeyir Hacıbəyli, Hüseynqulu Sarabski. Üzeyir bəy həyatda cəmi bir dəfə poza verib — məhz Zivər Məmmədovaya. Onun heykəltaraşlıq portreti uzun illər Bakı Konservatoriyasının vestibülünü bəzəmiş, sonradan isə Şuşadakı muzeyə köçürülmüşdür.
Zivər xanım həmçinin “Koroğlu” operasından ilhamlanaraq rəqqasələrin zərif fayans fiqurlarını yaratmış, plastik ifadəliliklə musiqi ritminin nadir vəhdətini formaya köçürmüşdür.

Həyatının son illəri görmə qabiliyyətini itirməsi ilə kölgələndi. Əlləri ömrü boyu gil yoğurmağa, skripka çalmağa, materialla işləməyə öyrəşmiş bir insan üçün bu, əsl faciə idi. Lakin o, həmin dövrdə belə ruh gücünün və sənətə sədaqətin simvolu olaraq qaldı.

Zivər Məmmədova 1980-ci ildə vəfat etdi. O, ardında təkcə əsərlər deyil, həm də mədəni bir presedent qoydu: müsəlman ailəsindən çıxmış bir qadının dünya səviyyəli peşəkar heykəltaraş ola biləcəyini sübut etdi. Onun yolu şüarlarsız, lakin böyük bədii məna ilə həyata keçirilmiş səssiz bir inqilabın, istedad və cəsarət hekayəsidir.

Bu gün Zivər Məmmədovanı xatırlayarkən biz yalnız görkəmli bir sənətkardan deyil, öz həyatını sənətə səssiz, lakin güclü xidmətə çevirə bilmiş bir şəxsiyyətdən danışırıq. Onun əsərləri bu gün də bizimlə danışır – zamana tabe olmayan forma, plastika və insani səmimiyyət dili ilə.

Hacı Cavadov