Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında klassik poeziya forması olan qəzələ yeni nəfəs, fərqli fəlsəfi baxış və müasir təfəkkür gətirən şairlərdən biri, şübhəsiz ki, İlqar Fəhmidir. Onun qəzəlləri ənənəvi əruz vəzninin qəliblərinə sığınmış misralar deyil; bu şeirlər şəhərin boz küçələrində, yağışlı gecələrdə, ayrılığın və tənhalığın dərinliklərində dolaşan müasir insanın daxili pıçıltılarıdır. Şair klassik əruzun ritmini saxlayaraq, onu XXI əsrin insanın psixoloji yaşantıları ilə zənginləşdirir.
Aşağıda İlqar Fəhminin dörd fərqli qəzəli əsasında onun poetik dünyasının, obrazlar sisteminin və bədii-fəlsəfi yanaşmasının təhlili təqdim olunur.
- Parçalanmış zaman və ziddiyyətli məkan: “O ömürdən, bu ömürdən…”
“Tökülür sənli saatlar o ömürdən, bu ömürdən,
Əyilib qaldıran olmur onu yerdən, bunu yerdən…”
Bu qəzəl elə ilk beytindən oxucunu zamanın və məkanın ikiləşdiyi, eyni zamanda dağıldığı bir aləmə aparır. “O ömür / bu ömür”, “o başından / bu başından”, “o maşından / bu maşından” kimi rədif və təkrarlar lirik qəhrəmanın psixoloji dağınıqlığını, axtarışlar içində boğulmasını təcəssüm etdirir.
Şair sevginin bütövlüyünü itirdiyini, onu yalnız xatirələrin, fərqli qadınların, fərqli zamanların zərrələrində axtarmağa məcbur qaldığını etiraf edir:
“Zərrə-zərrə səni yığdım o qadından, bu qadından…”
İnsan ömrü qum saatı kimi dağılır; saatlar yerə tökülür və onları əyilib qaldıran bir kəs yoxdur. Buradakı məkan fiziki dünya deyil — küçədən keçən maşınlar, başa çəkilən dərdi saxlayan evin küncləri, balışa sinmiş ətir hamısı lirik subyektin daxili xaosunun mənzərəsidir.
- Tənha qəlbin təbiətlə dialoqu – “Yağış yağır”
“Şəhər batır, mən isə bir şeir yazım, deyim sənə,”
“Yaxın qışım deyim sənə, uzaq yazım, deyim…”
Şəhəri bürüyən yağış fonunda yazılan bu qəzəldə qəhrəman sevgilisinə ünvanlayacağı doğru sözü, doğru adı axtarır. Şair burada bədii sual və ziddiyyət fəndlərindən ustalıqla istifadə edir. “Yaxın qış”, “uzaq yaz”, “boşanmış arzular”, “ölən ümid”, “adam”, “mələk”, “simic”, “paxıl”…
Poeziyanın əsas gücü bu davamlı tərəddüddədir. Qəhrəman sevgilisini həm müqəddəs bir varlıq (mələk), həm də ona əzab verən bir obraz (yezid, qəfil ölüm) kimi görür. Bu, sevgi ilə nifrət, ümid ilə ümidsizlik arasında çabalayan aşiqlik halıdır. Şeirin sonundakı nidalar falsifikasiya olunmaz bir təslimiyyəti göstərir:
“Ürəkdə tapdığın nə var, götür, apar deyim sənə.
İçində heç nə qalmasın, tez ol, apar deyim sənə…”
- Gecənin mistitizmi və ideal vüsal həsrəti: “Ağ duman tək yuxuna…”
“Ağ duman tək yuxuna kaş ki, gələydim gecələr,
Qəmli ruhun haralar gəzdi, biləydim gecələr.”
İlqar Fəhmi yaradıcılığında gecə sutkanın qaranlıq vaxtı deyil, ruhların azad olduğu, sirli və mistik bir məkandır. Bu qəzəldə romantik ruhiyyə, təsəvvüfi elementlər və fədakarlıq motivləri üstünlük təşkil edir.
qəhrəman maddiyyatdan azad olub ruha çevrilmək istəyir: ağ duman olub yuxuya gəlmək, ulduz olub səmaya düzülmək, ay işığı ilə ruhuna süzülmək… Şeirdəki ən təsirli, orijinal və bədii cəhətdən qüvvətli beytlərdən biri isə budur:
“Baş daşım üstə dodaq izlərini öpmək üçün,
Allahımdan da xəbərsiz diriləydim gecələr.”
Bu beyt insanın sevgisi qarşısında ölümdən belə güclü olduğunu, hətta ilahi qanunauyğunluqları aşacaq dərəcədə böyük bir həsrətlə alovlandığını nümayiş etdirir.
- Bədənin zindanı və ruhun qiyamı: “Sinəm dar bir qəfəsdir…”
“Sinəm dar bir qəfəsdir, orda sevdalı ürək dustaq,
Qalıb biçarə bu zülmətdə müddətdir ki tək dustaq”
Dördüncü qəzəldə artıq daxili iztirab metaforik zindan obrazı ilə ifadə olunur. Bədən (cism) — dar bir qəfəs, ürək isə onun içindəki dustaqdır. Şair ətraf aləmdəki bütün ünsürləri — yağışı, küləyi, çiçəyi də dustaq kimi görür:
“Nədir bu? Dörd divar içrə yağış məhbus, külək dustaq”
Şairin fəlsəfi baxışı fərdi kədərdən çıxaraq ümumi varlıq problemlərinə keçir. “İblisin əcəl zindanı” olan bədəndə minlərlə mələk ah-fəryad edir. Şeir ekzistens qiyamla yekunlaşır: insan ruhu göylərə yüksəlmək üçün öncə yerin tərkində, fəvvarə kimi sıxılmalı, dustaq olmalıdır. Yalnız böyük təzyiq və əzab ruhu yüksəldə bilər.
İlqar Fəhminin qəzəllərini oxuduqca, onun klassik Şərq poeziyasının rədif, qafiyə və vəzn ənənəsini modern insanın ruhi aləminə tətbiq etməyi bacaran ustad qələm sahib olduğu aşıq-aydın görünür. Onun poeziyasında: Məkan dəyişkəndir (ev, şəhər, səhra, məhbəs), zaman parçalanmışdır (ölən saatlar, gecələr, gələcək ümidlər), qəhrəman isə daxili tənhalığı, sevgisi və ilahi axtarışları ilə bu böyük kainatda öz yerini tapmağa çalışan müasir insandır.
Xanım Aydın
