İçərişəhərin dar küçələri, Xəzərin sahilə çırpılan dalğaları, neft qoxusu ilə qarışan dəniz havası… Və əlbəttə ki, külək. Elə bir külək ki, şəhərin xarakterinə çevrilib. Təsadüfi deyil ki, Bakı dünyada “Küləklər şəhəri” kimi tanınır. Bu adın arxasında isə iki məşhur külək dayanır: Xəzri və Gilavar.
Küləyin formalaşdırdığı şəhər
Abşeron yarımadası coğrafi mövqeyinə görə daim hava axınlarının təsiri altında olub. Xəzər dənizi ilə quru arasındakı temperatur fərqləri, yarımadanın açıq relyefi və atmosfer prosesləri burada küləklərin tez-tez baş qaldırmasına səbəb olur.
Məhz buna görə Bakı sakinlərinin həyatında külək sadəcə təbiət hadisəsi deyil, gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsidir.
Əsrlər boyu insanlar bu küləklərə ad verib, onların xüsusiyyətlərini öyrənib, hətta xarakterlərini müəyyənləşdiriblər. Beləcə, Bakının iki məşhur küləyi – Xəzri və Gilavar yaranıb.
Xəzri: sərt və qətiyyətli külək
Bakılıların ən yaxşı tanıdığı külək şübhəsiz ki, Xəzridir. Şimaldan əsən bu soyuq külək bəzən saatda 100 kilometrdən artıq sürətə çata bilir.
Xəzri yay istisində belə havanı qəfil dəyişdirmək gücünə malikdir. Bir neçə saat ərzində temperaturu aşağı salır, havanı təmizləyir və şəhəri sanki nəfəs almağa məcbur edir.
Xəzri adının mənşəyi barədə müxtəlif fikirlər var. Bəzi tədqiqatçılar onun adını Xəzər dənizi ilə əlaqələndirirlər. Hər halda, bu külək əsrlərdir ki, Abşeronun ayrılmaz hissəsidir.
Köhnə bakılılar deyirlər ki, Xəzri əsəndə şəhər öz həqiqi simasını göstərir. Dənizdə dalğalar yüksəlir, ağaclar əyilir, küçələrdə insanlar paltarlarını bərk-bərk tutur. Amma eyni zamanda şəhərin havası təmizlənir, toz-duman çəkilir.
Gilavar: isti nəfəs gətirən külək
Xəzrinin tam əksi isə Gilavardır. Cənubdan əsən bu külək isti və mülayim olur. Adətən payız və qış aylarında havanı yumşaldır, şaxtanın təsirini azaldır.
“Gilavar” sözünün kökü qədim türk dillərində “isti külək” mənasını verən anlayışlarla əlaqələndirilir.
Bu külək Bakıya bəzən yaz ətri gətirir. Xəzrinin sərtliyinə qarşı Gilavarın mehribanlığı dayanır.
Abşeron sakinləri arasında belə bir deyim də var:
“Gilavar əsəndə adamın könlü açılır”. Həqiqətən də, bu külək havaya xüsusi rahatlıq və istilik qatır.
Küləklər memarlığı necə dəyişdirib?
Bakının küləkləri təkcə iqlimə deyil, şəhərin memarlığına da təsir göstərib. İçərişəhərin dar küçələrinin bir çoxu məhz küləyin gücünü azaltmaq üçün belə layihələndirilib. Qədim evlərin pəncərələri, həyətlərin quruluşu və tikililərin istiqaməti də çox vaxt küləklərin xarakteri nəzərə alınaraq seçilib.
Abşeronun daş evləri, hündür hasarları və həyət planları əsrlər boyu Xəzri ilə mübarizənin nəticəsi kimi formalaşıb.
Ədəbiyyatda və musiqidə yaşayan küləklər
Xəzri və Gilavar Azərbaycan poeziyasında, mahnılarında və rəssamlıq əsərlərində tez-tez rast gəlinən obrazlardır. Şairlər Xəzrini azadlıq, güc və üsyankarlıq simvolu kimi təsvir ediblər. Gilavar isə daha çox sevgi, həsrət və ümid hissləri ilə əlaqələndirilib.
Bu küləklər haqqında onlarla şeir, mahnı və rəvayət yaranıb. Onlar artıq sadəcə meteoroloji hadisə deyil, milli mədəniyyətimizin bir hissəsinə çevriliblər.
Küləyin şəhəri
Bu gün müasir göydələnlər və geniş prospektlərlə dəyişən Bakı yenə də öz küləkləri ilə yaşayır. Xəzri yenə sahildə dalğaları qaldırır, Gilavar yenə şəhərə istilik gətirir. Onlar əsrlər əvvəl olduğu kimi bu gün də Bakının görünməz sahibləridir.
Bəlkə də Bakıya ilk dəfə gələn hər kəsin yaddaşında qalan ən güclü təəssüratlardan biri məhz külək olur. Çünki burada külək sadəcə hava axını deyil. O, şəhərin ruhudur. Xəzri onun sərt xarakteri, Gilavar isə isti qəlbidir.
Xanım Aydın
