Hər bir böyük millətin genetik kodu, varlığının gizli şifrələri onun mifologiyasının sirli dünyasında gizlənib. Qədim və zəngin mədəniyyətə malik olan türk xalqları da kainatı dərketmə fəlsəfəsinin, azadlıq eşqinin və dövlətçilik təfəkkürünün silinməz izlərini öz inanc və kultlarında qoruyub saxlayıb. Bu inancların fövqündə, türk etnik-mədəni sisteminin ən uca zirvəsində isə “Ağac kultu” dayanır. Türkün dünyagörüşündə ağac sadəcə torpaqdan boylanan bir bitki deyil; o, canlı bir ruh, kainatın şaquli oxu, Göy Tanrıya ucalan müqəddəs bir nərdivandır. Bu məqalədə türk mifoloji təfəkküründə ağac kultunun yeri, onun yaradılış dastanlarındakı mövqeyi, “Kitabi-Dədə Qorqud” eposundakı simvolik semantikası və sənətdəki izləri bədii-fəlsəfi aspektdən təhlil olunur.
Yaradılışın ilkin mayası və doqquz budağın sirri
Türk etnik-mədəni ənənəsinə nəzər saldıqda, ağac motivinin yaradılış səbəblərinin başlıca hərəkətverici qüvvəsi olduğunu görürük. Qədim Altay əfsanələrində bəşəriyyətin doğuluşu və formalaşması birbaşa bu müqəddəs varlıqla bağlanır. Məşhur türkoloq V. Radlov tərəfindən təsbit edilən Altay yaradılış dastanına görə, başlanğıcda yerdə qolsuz, budaqsız, yalqız bir ağac bitmişdi. Bu ağacı görən Ulu Tanrı buyurur:
“Budaqları olmayan ağaca baxmaq xoş bir şey deyil; buna doqquz dənə budaq bitsin!”
Ağacda doqquz budaq bitdikdən sonra Tanrı yenidən səslənir: “Doqquz budağın kökündən doqquz insan törəsin və bunlardan doqquz ulu xalq (soy) olsun!” Göründüyü kimi, türk düşüncəsində insanlıq öz mayasını ulu bir ağacın kölgəsindən götürmüşdür. İlk insanın doqquz budaqlı bir ağacın altında yaradılması inamı, türklərin şəcərə və soy anlayışının köklərini birbaşa təbiətin bu sakral elementi ilə eyniləşdirir.
Dünya ağacı: Üç aləmi birləşdirən kosmik ox
Mifoloji ədəbiyyatlarda “Dünya ağacı”, “Şaman ağacı” və ya “Həyat ağacı” adlanan bu sakral varlıq, kainatın üçqatlı modelini (göy, yer və yeraltı) öz gövdəsində birləşdirən bütöv bir kosmik şaqulidir. M.Eliadenin qeyd etdiyi kimi, ağac kosmik oxu simvolizə edərək yer ilə göy arasında vasitəçi rolunu oynayır. Bu ağacın kökləri yeraltı aləmin dərinliklərinə enir, gövdəsi insanların yaşadığı yer üzünü bəzəyir, gözlə görünməyən budaqları isə sonsuz göylərə, işıq dolu cənnət aləminə ucalır.
Türk mifologiyasında bu uca varlıq Ulukayın, Bayterek və ya Aal Luuk Mas adları ilə tanınır. O, həm də sarsılmazlığın, əbədiliyin rəmzi olan “Dəmir ağac”dır. Bu kontekstdə ağac ikili ziddiyyətləri (işıq-qaranlıq, həyat-ölüm, yer-səma, keçmiş-gələcək) özündə birləşdirən yeganə modeldir:
– İlahi və kosmik dayaq: Ağac, kosmosu sabit saxlayan mərkəzdir. Onun uca zirvəsində, göylərin və ilahi nizamın keşiyini çəkən əfsanəvi İkibaşlı Qartal yuva qurmuşdur.
– Ruhların səmavi məskəni: Abakan, Yakut və Altay inanclarına görə, hələ dünyaya gəlməmiş və ya ölümdən sonra yenidən doğuşu gözləyən bədənsiz insan ruhları bu səmavi ağacın budaqlarında kiçik quşlar şəklində qonub gözləyirlər.
Şamanist türklərin ən müqəddəs bildikləri ağac növü isə Qayın (tozağacı) ağacıdır. Müqəddəs sayıldığı üçün ona ehtiramla “Bay qayın” (Cənab Qayın) deyilir. İnanca görə, ilk qayın ağacı yer üzünə Umay Ana ilə birlikdə enmişdir. Yer ruhunun bu ağacda qərar tutduğuna inanıldığı üçün o, Tanrı ilə insan arasında ilahi körpü hesab olunur, bütün şaman rituallarında, doğumlarda, toylarda və bayramlarda baş tacı edilir.
“Kölgəlicə Qaba Ağacın Kəsilməsin!”: Kitabi-Dədə Qorqudda ağacın semantikası
Türkçülük ruhunun və Oğuz epik təfəkkürünün zirvəsi olan “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında ağac kultu əcdad mifi səviyyəsinə yüksəlir. Eposda tez-tez qarşılaşdığımız “Qaba ağac” anlayışı ucalıq, hündürlük və toxunulmazlıq rəmzidir. Buradakı “qabalıq” kobudluq mənasına gəlmir, əksinə, ağacın ululuğuna, böyüklüyünə və müqəddəsliyinə işarə edir.
Dastanda Qaba ağac simvolik səciyyə daşıyaraq birbaşa insanı, xüsusən də ailənin dayaq nöqtəsi olan oğul şəcərəsini və kişi cinsini ifadə edir:
– “Basatın Təpəgözü öldürməsi” boyunda Basat, Oğuz elinə qənim kəsilən divin qarşısına dikiləndə öz soy-kökünü fəxrlə bəyan edir: “Atam adın sorar olsan – Qaba Ağac!” Mətin Ərqunun da qeyd etdiyi kimi, əski türk etiqadında xaqanlar və bəylər dünyaya ağac yolu ilə göndərilirdi. Basat da bu ifadə ilə özünün müqəddəs ağac vasitəsilə Tanrı dərgahından gəldiyini vurğulayır.
– Bamsı Beyrəyin əsirlik xəbərini alan bacısı fəğan edərək “Kölgəlicə qaba ağacım kəsilibdir” deyir, yəni qardaşını, dayağını itirdiyini rəmzi dillə ifadə edir. Beyrək sağ-salamat qayıdanda isə Banıçiçək ulu ata Baybörə bəyə müjdə verir: “Qaba Ağacın qurumuşdu, yaşardı axır”. Ata bu xəbərə qarşılıq olaraq dağlar, sular, şahbaz atlar və qızıllar bağışlasa da, “Qaba ağacı” bağışlamır; çünki sülalənin “Qaba ağacı” elə qayıdıb gələn oğulun özüdür.
– Dədə Qorqud da boyların sonunda Oğuz igidlərinə xeyir-dua verərkən, elin-obanın diriliyi və dövlətin sarsılmazlığı üçün məhz bu alqışı dilə gətirir: “Kölgəlicə Qaba Ağacın kəsilməsin!”
Azərbaycan folklorunda və yaşamında ağacın canlı ruhu
Ağacın bitki aləmi ilə fəlsəfi və ruhsal vəhdəti, insanın öz soyunu nəbatatla bağlaması türklər qədər heç bir xalqda bu dərəcədə dərindən izlənilmir. Azərbaycan folklorunda və məişətində hər ağacın bir canı, bir “iyesi” (sahib ruhu) olduğuna inanılır. Nağıl və dastanlarımızda ağaclar fərqli fəlsəfi mənalarla kodlaşdırılmışdır:
– Alma ağacı: Həyatın, sevginin, nəslin davamlılığının və diriliyin rəmzidir.
– Nar ağacı: Sağlamlıq, daxili zənginlik, bərəkət və çoxluq simvoludur.
– Çinar və Palıd: Uzunömürlülük, sarsılmaz dövlət gücü və əzəmətdir.
– Dağdağan və Heyva: Pis gözlərdən, bəd ruhlardan qoruyan sakral qalxandır.
Azərbaycan məişətində yenicə yeriməyə və dil açmağa başlayan körpələrin paltarlarına, biləklərinə pis gözdən qorunmaq üçün dağdağan və ya heyva ağacından yonulmuş kiçik taxta parçalarının (həmayillərin) bərkidilməsi bu qədim inancın qalığıdır. Xalq arasında bu qoruyucu vasitələrə “dağdağ” deyilir ki, bu da birbaşa ağacın adından götürülmüşdür.
Türk mədəniyyətində müqəddəs sayılan bir ağacın budağını kəsmək, odununu yandırmaq böyük günah və bədbəxtlik səbəbi hesab olunur. Azərbaycanda pir, ocaq və qəbiristanlıq kənarındakı ağaclar toxunulmazdır. İnsanlar bu gün də müqəddəs ağaclara dilək tutub rəngbərəng parçalar bağlayırlar. Xalq təfəkküründə qorunub saxlanılan digər bir mifik təsəvvürə görə, kosmik məkanda elə bir ağac var ki, onun hər yarpağı bu dünyadakı bir insana məxsusdur; yarpaq saralıb yerə düşəndə, həmin insan bu fani dünyaya gözlərini yumur.
Tarixi qaynaqlardan sənətin naxışlarına uzanan budaqlar
Böyük türk dilçisi Mahmud Kaşğari XI əsrdə qələmə aldığı “Divanü lüğat-it-türk” əsərində Oğuz türklərinin dağ başındakı əzəmətli, gözə uca görünən böyük ağacları “Tənkri” (Tanrı) adlandırdıqlarını qeyd edir. Dərbənd yaxınlığında yaşayan kumıkların uca və toxunulmaz bir ağaca “Tənkrihan” deyib qurban kəsmələri də eyni mifik kökdən qidalanır. Çünki türk üçün böyük ağac Tanrının ilahi qüdrət və əzəmətinin yer üzündəki vizual təzahürü idi.
Kult duaya çevriləndə…
Türk mifologiyasında ağac kultu bircə keçmişə aid bir inanc sistemi deyil, türklərin təbiətlə qurduğu ekoloji və mənəvi tarazlığın, varlıq fəlsəfəsinin ən mükəmməl modelidir. Kökləri keçmişimizə — ulu əcdadlarımızın ruhuna bağlanan, gövdəsi bu günü yaşadan, budaqları isə gələcəyə, göylərə ucalan bu qədim ağacın kölgəsində biz bu gün də öz milli kimliyimizi, mənəvi ucalığımızı və türkçülük ruhumuzu qoruyub saxlayırıq.
Dədə Qorqudun duaları ilə bitirək: “Kölgəlicə Qaba Ağacınız heç vaxt kəsilməsin!”
Xanım Aydın
