Fevralın 10-u Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, böyük yazıçı, dramaturq, publisist və ictimai xadim Cəlil Məmmədquluzadənin doğum günüdür. Bu tarix yalnız bir ədibin anadan olduğu gün deyil, həm də Azərbaycan düşüncəsinin, azad sözün və cəmiyyətə güzgü tutan ədəbiyyatın bayramıdır.
1869-cu ildə Naxçıvan şəhərində dünyaya göz açan Cəlil Məmmədquluzadə kiçik tacir ailəsində böyüsə də, böyük idealların daşıyıcısına çevrildi. İlk təhsilini mollaxanada və şəhər məktəbində alan gələcək yazıçı sonradan Zaqafqaziya Müəllimlər Seminariyasında oxuyaraq dünyagörüşünü zənginləşdirdi. Bu illər onun bədii düşüncəsinin, maarifçi baxışlarının formalaşmasında həlledici rol oynadı.
Seminariyanı bitirdikdən sonra müəllim kimi fəaliyyət göstərən Mirzə Cəlil təhsili cəmiyyətin əsas dayağı hesab edirdi. Xüsusilə qızların təhsilə cəlb olunması üçün göstərdiyi səylər onun maarifçi mövqeyinin parlaq nümunəsi idi.
Xalqın dərdini yazıya çevirən qələm
Cəlil Məmmədquluzadənin yaradıcılığı xalq həyatının canlı aynasıdır. “Danabaş kəndinin əhvalatları”, “Poçt qutusu”, “Usta Zeynal”, “Konsulun arvadı”, “Pirverdinin xoruzu” kimi əsərlərində sadə insanların taleyi, cəhalət, ədalətsizlik və sosial bərabərsizlik ustalıqla əks olunub.
O, kiçik hekayə janrında böyük söz deməyi bacaran nadir sənətkarlardandır. Sadə dil, iti müşahidə və dərin məna onun yaradıcılığının əsas xüsusiyyətləridir.
“Ölülər” – cəmiyyətin vicdan məhkəməsi
1909-cu ildə qələmə alınmış “Ölülər” komediyası Azərbaycan dramaturgiyasının zirvələrindəndir. Bu əsərdə Mirzə Cəlil cəhaləti, mövhumatı, ikiüzlülüyü və mənəvi ölülüyü amansızcasına ifşa edir.
“Ölülər” yalnız bir səhnə əsəri deyil, həm də cəmiyyətə ünvanlanmış ciddi bir sualdır:
Biz doğrudanmı yaşayırıq, yoxsa sadəcə mövcuduq?
“Molla Nəsrəddin” və satiranın inqilabı
1906-cı ildə nəşrə başlayan “Molla Nəsrəddin” jurnalı ilə Cəlil Məmmədquluzadə Şərqdə satirik jurnalistikanın əsasını qoydu. Bu jurnal vasitəsilə o, cəhalətə, ədalətsizliyə, fanatizmə qarşı mübarizə apardı.
Mirzə Cəlil təkcə yazıçı deyil, həm də sözün gücünə inanan cəsarətli bir mübariz idi. Jurnalın fəaliyyəti səbəbindən dəfələrlə təzyiqlərə məruz qalması onun mövqeyindən geri çəkilməməsinin sübutudur.
Qadın azadlığının müdafiəçisi
Cəlil Məmmədquluzadə qadın hüquqları məsələsinə xüsusi həssaslıqla yanaşan ilk ziyalılardandır. Onun əsərlərində qadın əsarəti, savadsızlıq və sosial ədalətsizlik kəskin tənqid olunur. Mirzə Cəlil cəmiyyətin tərəqqisini qadının azadlığı ilə birbaşa əlaqələndirirdi.
Əbədiyaşar irs
Böyük ədibin əsərləri bir çox dillərə tərcümə olunub, adı müxtəlif mədəniyyət ocaqlarına verilib, xatirəsi muzeylərdə və heykəllərdə yaşadılır. 2019-cu ildə 150 illik yubileyinin dövlət səviyyəsində qeyd edilməsi onun Azərbaycan mədəniyyətindəki misilsiz yerinin təsdiqidir.
1932-ci ildə Bakıda vəfat edən Cəlil Məmmədquluzadə bu gün də oxunur, sevilir və düşündürür. Onun qələmi zamanın fövqündə dayanaraq insanları vicdanla üz-üzə qoyur.
Cəlil Məmmədquluzadə sadəcə yazıçı deyil, bir məktəb, bir düşüncə tərzi, bir mənəvi mövqedir. O, sözlə cəmiyyəti oyadan, gülüşlə düşündürən, satira ilə islah edən böyük sənətkardır.
Onun irsi göstərir ki, ədəbiyyat yalnız oxumaq üçün deyil, yaşamaq və dəyişmək üçündür.
