Rəssamlar var ki, həyatı çəkdikləri tablolar qədər rəngarəng görünür. Amma həmin rənglərin altında yalnız özlərinin bildiyi ağrı, həsrət və sükut yaşayır. Azərbaycan təsviri sənətinin ilk professional qadın rəssamı Maral Rəhmanzadə də məhz belə sənətkarlardan idi. O, fırçası ilə Azərbaycanın qadınlarını güclü, məğrur və azad təsvir etdi, amma öz taleyində sevginin, ayrılığın və tənhalığın ən ağır çalarlarını yaşadı. Bu gün onun adına baxanda ilk yada düşən “ilk qadın rəssam” ifadəsidir. Halbuki Maral Rəhmanzadə sadəcə bir “ilk” deyildi. O, Azərbaycan qadınının sənətdə yeni obrazını yaradan, rəngləri milli yaddaşa çevirən böyük şəxsiyyət idi.
Atasının zərgər dəzgahından başlayan sənət yolu
1916-cı il iyulun 23-də Mərdəkanda zərgər Yusif Rəhmanzadənin ailəsində dünyaya gələn Maralın ilk müəllimi əslində həyatın özü idi. Atasının hazırladığı incə zinət əşyalarının üzərindəki naxışlar, metalın üzərinə köçürülən ornamentlər balaca qızın gözündə sehrə çevrilirdi. O, bəzən atasına naxış çəkməkdə kömək edir, rəng və formanın sehrini hələ uşaq yaşlarında kəşf edirdi.
Məktəb illərində “Ana dili” dərsliyindəki nağıllara və “Aran köçü” hekayəsinə çəkdiyi illüstrasiyalar müəllimlərinin diqqətini çəkmişdi. Artıq məlum idi ki, bu qızın yolu rəssamlıqdan keçir.
Əzim Əzimzadə adına Rəssamlıq Texnikumundan sonra Surikov adına Moskva Dövlət Rəssamlıq İnstitutuna qəbul olunması isə təkcə şəxsi uğur deyildi. O dövrdə azərbaycanlı bir qızın SSRİ-nin ən nüfuzlu rəssamlıq məktəblərindən birində təhsil alması cəsarətli addım idi.
Həyatın ən ağır zərbələri
Amma taleyin Maral Rəhmanzadə üçün hazırladığı sınaqlar çox idi. 1941-ci ildə atası repressiya olunaraq “xalq düşməni” elan edilir. Altı ay sonra Daşkənd həbsxanasında vəfat edir. Elə həmin il başqa bir faciə də qapısını döyür. Yeni ailə qurduğu həyat yoldaşı toylarından cəmi bir həftə sonra müharibəyə aparılır. Gənc qadın uzun illər onun yolunu gözləyir. Dönəcəyinə inanır. Bu gözlənti onun ömrünün bir hissəsinə çevrilir. İllər sonra həyat yoldaşı geri qayıtsa da, tale onları yenidən birləşdirmir. Ayrılırlar. Maral Rəhmanzadə bir daha ailə qurmur.
Onun şəxsi həyatı haqqında danışanlar deyirlər ki, rəssam yaşaya bilmədiyi xoşbəxtliyi əsərlərində yaratmağa çalışırdı. Elə buna görə də onun qadın obrazlarında həm güc, həm də görünməyən kədər hiss olunur.
Səttar Bəhlulzadənin heç vaxt etiraf etmədiyi sevgi
Maral Rəhmanzadənin həyatı ilə bağlı ən təsirli məqamlardan biri isə böyük Azərbaycan rəssamı Səttar Bəhlulzadə ilə bağlıdır. Onlar Moskvada birlikdə təhsil alır, eyni auditoriyalarda oxuyur, eyni sənətin dilini öyrənirdilər. Deyilənə görə, Səttar Bəhlulzadə tələbəlik illərindən Maralı sevirdi. Ancaq bu sevgi heç vaxt dillənmədi. Səttar Maralın başqa birini sevdiyini, ailə qurmağa hazırlaşdığını öyrənəndə hisslərini içində saxladı. Onun qarşısına çıxıb “səni sevirəm” demədi. Çünki sevginin qarşılıq görməyəcəyini anlayırdı. Sonralar yolları yenə kəsişdi. Dost oldular. Bir-birinin yaradıcılığına böyük hörmət bəslədilər. Amma Maral Rəhmanzadə Səttara yalnız dost kimi baxdı.
Rəvayət olunur ki, Səttar Bəhlulzadə bu sevgini ömrünün sonuna qədər ürəyində saxladı və heç vaxt ailə qurmadı. Onun dilə gətirmədiyi hisslər bəzən məktublarında, qeydlərində, daha çox isə çəkdiyi rəsmlərin emosional dərinliyində yaşayırdı. Bu, Azərbaycan incəsənət tarixinin ən səssiz və ən kövrək sevgi hekayələrindən biridir.
Azərbaycan qadınının yeni obrazı
Maral Rəhmanzadənin yaradıcılığının mərkəzində həmişə qadın dayanırdı.
Ancaq o qadın zəif deyildi. Onun tablolarındakı qadınlar işləyir, qurur, yaradır, torpağı becərir, neft buruqlarında çalışır, müharibə illərində cəbhə arxasında yük daşıyır. “Azərbaycan qadını keçmişdə və indi”, “Qadınlar müharibə illərində”, “Bizim qızlar”, “Mənim bacılarım” silsilələri sadəcə portretlər deyil. Bunlar bütöv bir dövrün qadın salnaməsidir. Maral Rəhmanzadə qadını ideal gözəllik simvolu kimi yox, həyatın əsas dayağı kimi göstərirdi.
Neft buruqlarına çıxan ilk rəssam
Azərbaycan rəssamlıq tarixində onun daha bir ilkliyi var. Maral Rəhmanzadə neft mədənlərində işləyən ilk rəssam idi. O, buruqlara qalxır, fəhlələrlə birlikdə yaşayır, Xəzərin ortasında işləyən insanların gündəlik həyatını müşahidə edirdi. “Neft”, “Sosialist Bakı”, “Bizim Xəzərdə”, “Azərbaycan neft ölkəsidir” kimi silsilələr təkcə sənaye mövzusunda çəkilmiş rəsmlər deyil, həm də Azərbaycanın iqtisadi tarixinin bədii salnaməsidir.
Azərbaycanı qarış-qarış rənglərə köçürdü
Maral Rəhmanzadə yalnız Bakını deyil, bütün Azərbaycanı gəzirdi. Quba, Xınalıq, Naxçıvan, Şamaxı, Lənkəran… Haraya gedirdisə, əvvəl insanlara baxır, sonra təbiətə. “Xınalıqda toy mərasimi”, “Dağ kəndi”, “Xonça aparırlar”, “Doğma vətənim”, “Azərbaycan” silsilələrində ölkənin milli ruhu böyük sevgi ilə əks olunur.
Onun əsərlərində dekorativlik var, amma süni deyil. Sadəlik var, amma kasıb deyil.
Milli kolorit var, amma folklor təkrarına çevrilmir.
Kitabların da rəssamı idi
Maral Rəhmanzadə kitab qrafikasında da misilsiz iz qoydu. Şah İsmayıl Xətainin “Dəhnamə”si, Məhəmməd Səid Ordubadinin “Qılınc və qələm”i, Mirzə Fətəli Axundzadənin “Aldanmış kəvakib”i, Cəfər Cabbarlının əsərləri, Puşkin və Lermontovun kitabları onun illüstrasiyaları ilə yeni nəfəs qazandı.
Xüsusilə “Dəhnamə” üçün yaratdığı qadın obrazları Azərbaycan kitab qrafikasının klassik nümunələri hesab olunur.
Rənglərin arxasında qalan qadın
Maral Rəhmanzadə ömrü boyu yüksək dövlət mükafatları aldı, Xalq rəssamı adına layiq görüldü, əsərləri Tretyakov Qalereyasından ABŞ və İngiltərədəki şəxsi kolleksiyalara qədər dünyanın müxtəlif guşələrinə yol tapdı. Amma onun ən böyük əsəri, bəlkə də, öz həyatı idi. Bir tərəfdə repressiya qurbanı olan ata. Digər tərəfdə müharibənin dağıtdığı ailə. Bir küncdə dilə gətirilməmiş bir sevgi. Digər tərəfdə isə fırçadan heç vaxt ayrılmayan sənətkar. Maral Rəhmanzadə sübut etdi ki, insan taleyində hər şey yarımçıq qala bilər. Amma həqiqi sənət heç vaxt yarımçıq qalmır.
Bu gün onun tablolarına baxanda yalnız rəngləri görmürük. Orada Azərbaycan qadınının gücünü, bir sənətkarın səssiz ağrısını və ömrü boyu danışmayan bir sevginin izlərini də oxuya bilirik. Bu isə Maral Rəhmanzadənin sənətini zamanın fövqünə qaldıran ən böyük sirridir.
Xanım Aydın
