O, Bakıda cəmi on iki il yaşadı. Amma bu şəhərə elə binalar bağışladı ki, bir əsrdən çox keçsə də, onların divarları hələ də onun adını yaddaşlarda möhkəm saxlayır…
İstiqlaliyyət küçəsi ilə gedərkən qarşılaşdığınız möhtəşəm bina, Hacı Zeynalabdin Tağıyevin sarayı, bu gün Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin yerləşdiyi əzəmətli tikili, Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin binası, Əlyazmalar İnstitutunun tarixi binası… Bunların hər biri Bakının simasını formalaşdıran ayrı-ayrı daş salnamələrdir. Və bu salnamənin müəlliflərindən biri – Polşadan Bakıya gələn, burada özünə ikinci vətən tapan İosif Vikentyeviç Qoslavski idi. Onu dövrünün mətbuatı “Qafqazın Rastrellisi” adlandırırdı. Bəlkə də bu ad təsadüfi deyildi. Çünki Qoslavski daşdan yalnız divar hörmürdü, bina tikmirdi. O, Bakının yeni simasını qururdu.
Varşavadan Bakıya gələn gənc memar
İosif Qoslavski 1865-ci ildə Varşavada zadəgan ailəsində dünyaya gəlmişdi. Memarlıq və mühəndislik təhsili almaq üçün Peterburqa getmiş, 1890-cı ildə I Nikolay adına Peterburq Mülki Mühəndislər İnstitutunu bitirmişdi. Onun peşəkar bacarığı tezliklə diqqət çəkdi və Rusiya İmperiyası Daxili İşlər Nazirliyinin Texniki-İnşaat Komitəsində çalışmağa başladı. Amma Qoslavskinin həyatını dəyişdirən şəhər Peterburq yox, Bakı oldu. 1891-ci ildə o, Aleksandr Nevski Başkilsəsinin tikintisinə nəzarət etmək üçün Bakıya ezam edildi. Gənc memar yəqin ki, o zaman bilmirdi ki, bu səfər onun həyatının sonuna qədər davam edəcək. Bakı həmin illərdə tamam başqa bir şəhər idi. Neft bumu küçələri dəyişdirir, yeni məhəllələr yaranır, var-dövlət şəhərin daşına hopurdu. Bir tərəfdə qədim İçərişəhərin dar küçələri, o biri tərəfdə sürətlə böyüyən Avropa tipli şəhər… Qoslavski məhz bu dəyişən Bakıya gəldi.
“Qızıllı kilsə” və gənc memarın böyük imtahanı
Qoslavski Bakıya Aleksandr Nevski Başkilsəsinin tikintisi ilə bağlı gəlmişdi.
Memar R.R.Marfeldin layihələndirdiyi bu nəhəng tikilinin inşasında müəyyən gecikmələr yaranmışdı. Qoslavski əvvəlcə Marfeldin köməkçisi kimi işə cəlb edildi. Lakin çox keçmədən onun rolu sadəcə köməkçilik çərçivəsindən çıxdı. Qoslavski tikinti prosesinə ciddi nəzarət edir, texniki məsələləri həll edir, layihənin həyata keçirilməsində fəal iştirak edirdi. Onun gördüyü iş o qədər böyük idi ki, sonralar memarlıq tarixçisi Şamil Fətullayev-Fiqarov Qoslavskinin kilsənin memarlıq həllində rolunun çox böyük olduğunu və onu tikilinin ikinci müəllifi kimi qiymətləndirməyin mümkünlüyünü qeyd edirdi.
1898-ci ildə tamamlanan Aleksandr Nevski Başkilsəsi həmin dövrdə Qafqazın ən böyük pravoslav ibadətgahlarından biri idi. Qızılı günbəzləri səbəbindən Bakı sakinləri onu “Qızıllı kilsə” də adlandırırdılar. Bu möhtəşəm tikili bu gün yoxdur. 1930-cu illərdə sovet hakimiyyətinin dinə qarşı siyasəti nəticəsində bina dağıdıldı. Bir vaxtlar Bakının siluetində ucalan nəhəng kilsədən bu gün yalnız arxiv sənədləri, köhnə fotoşəkillər və şəhərin yaddaşı qalıb. Amma Qoslavskinin Bakıda işi bununla yenicə başlayırdı.
27 yaşında Bakının baş memarı
Qoslavskinin istedadı o qədər tez üzə çıxdı ki, 1892-ci ildə – cəmi 27 yaşında Bakı şəhərinin baş memarı təyin edildi. Bu, onun həyatında dönüş nöqtəsi oldu. İndi o, yalnız ayrı-ayrı binaların layihəsini hazırlamırdı. Onun qarşısında bütöv bir şəhər dayanırdı. Bakının küçələri, məhəllələri, ictimai binaları, yaşayış evləri, məktəbləri, fabrikləri… Qoslavski şəhərin memarlıq simasının formalaşdığı ən mühüm illərdə Bakının baş memarı idi. 1890-cı illərin Bakı şəhəri isə adi şəhər deyildi. Neft Bakını dəyişdirirdi. Yeni milyonçular meydana çıxır, Avropadan memarlar dəvət olunur, küçələrdə müxtəlif memarlıq üslubları bir-birinə qarışırdı. Qoslavskinin böyüklüyü də məhz burada görünürdü: o, Avropadan gətirdiyi memarlıq təcrübəsini Bakının yerli xüsusiyyətləri ilə birləşdirə bilirdi. Klassika, barokko, qotika… Amma bütün bunların içində Bakı Bakı olaraq qalır, öz əzəmətini və tarixini saxlayırdı.
Tağıyev və Qoslavski: Bakıda iki nəhəngin daş ilə qurulan əməkdaşlığı
Qoslavskinin istedadını ən tez görənlərdən biri Hacı Zeynalabdin Tağıyev oldu. Bakının neft milyonçusu ilə gənc polyak memarın əməkdaşlığı şəhərin ən möhtəşəm tikililərinin bir qismini meydana gətirdi. Qoslavskinin Tağıyev üçün hazırladığı ilk böyük layihələrdən biri onun şəhər sarayı idi. Tikintisinə 1890-cı illərdə başlanılan saray 1902-ci ildə tamamlandı. Bu gün həmin bina Bakının ən tanınmış memarlıq incilərindən biri kimi yaşayır və burada Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi yerləşir. Qoslavski bu layihədə yalnız Avropa klassikasından istifadə etməmişdi. Şərq memarlığının elementlərini də kompozisiyaya daxil etmişdi. Sanki Bakı ilə Avropanı bir binanın içində görüşdürmüşdü. Tağıyev Qoslavskinin istedadına inandıqca ona yeni sifarişlər verdi. Mərdəkan villası, Poçtovı küçəsindəki yaşayış evi, Zığdakı toxuculuq fabriki, Müsəlman qızlar məktəbi, Tağıyev teatrı… Bu siyahı uzandıqca iki insan arasındakı əməkdaşlıq da möhkəmlənirdi. Tağıyev yalnız öz layihələrində deyil, Qoslavskinin şəhər üçün həyata keçirdiyi bəzi işlərdə də maddi dəstəyini əsirgəmirdi.
Bakının qızlar məktəbi: daşdan ucalan bir fikir
Qoslavskinin Bakı üçün yaratdığı ən yaddaqalan tikililərdən biri Hacı Zeynalabdin Tağıyevin müsəlman qızlar məktəbi idi. İndiki Əlyazmalar İnstitutunun yerləşdiyi bina XIX əsrin sonlarında yalnız memarlıq nümunəsi deyildi. O bina həm də dövrünün sosial hadisəsi idi. Bir tərəfdə memarlıq, digər tərəfdə maarif. Qoslavski isə bu fikri daşda ifadə etmişdi. Binanın fasadında klassik memarlığın ciddi və nizamlı xətti ilə Şərq dekorativliyinin incə elementləri bir araya gəlirdi. Bakının küçələrində Qoslavskinin üslubu artıq tanınmağa başlayırdı.
“Qafqazın Rastrellisi” niyə?
Qoslavskinin memarlığında klassika əsas xətt idi. Amma o, klassikanı olduğu kimi köçürmürdü. Yerli əhəngdaşının imkanlarını yaxşı anlayır, fasadlarda daşın təbii rəngindən və plastikliyindən istifadə edirdi. Qotika, barokko və klassisizm elementlərini bir-birinə qatır, onları Bakı mühitinə uyğunlaşdırırdı. Ən maraqlısı isə bu idi: onun binaları Avropa şəhərinə oxşayırdı, amma Bakının daşından tikildiyi üçün Bakı olaraq qalırdı. Məhz bu xüsusiyyət onu fərqləndirirdi. Dövrün “Zodçiy” jurnalında onun haqqında yazılırdı ki, Qoslavski tikintiyə elə bədii elementlər gətirirdi ki, bu, digər memarları da daha yüksək estetik tələblərə yönəldirdi. Onun memarlığının təsiri təkcə tikdiyi binalarla məhdudlaşmırdı. O, Bakının zövqünü də dəyişirdi.
Bir memarın imzası ilə dəyişən şəhər
Qoslavskinin layihələri yalnız milyonçuların saraylarından ibarət deyildi. O, ictimai binalar, yaşayış evləri, təhsil müəssisələri, sənaye obyektləri və digər tikililər də layihələndirirdi. İndiki Nizami küçəsində yerləşən İmperator Rus Texniki Cəmiyyətinin Bakı şöbəsinin binası, Bakı Orta Texniki Məktəbinin binası, yaşayış evləri və digər tikililər onun yaradıcılıq irsinin müxtəlif istiqamətlərini göstərirdi. Onun layihələrində bir xüsusiyyət diqqəti çəkirdi: əzəmət və nizam. Bina böyük ola bilərdi, amma ağır görünməməli idi. Dekor zəngin ola bilərdi, amma fasadı boğmamalı idi. Qoslavski memarlıqda bu tarazlığı qorumağı bacarırdı.
Yarımçıq qalan son əsər
Qoslavskinin Bakıda son böyük layihəsi Bakı Şəhər Dumasının binası oldu. Bu gün Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin yerləşdiyi möhtəşəm bina onun yaradıcılığının ən parlaq nümunələrindən biridir. Barokko üslubunda hazırlanan layihənin üzərində 1900-cü ildən işləyirdi. Qoslavski bu binanın Bakı üçün xüsusi əhəmiyyət daşımasını istəyirdi. Şəhərin neftdən qazandığı böyük sərvəti, yeni dövrün ruhunu və Bakının şəhər ambisiyasını bu tikilidə əks etdirmək niyyətində idi. Amma taleyin Qoslavski üçün başqa planı vardı. Memar vərəmdən əziyyət çəkirdi. Xəstəliyinə baxmayaraq, sevdiyi işdən ayrılmırdı. 1904-cü il yanvarın 30-da İosif Qoslavski Bakıda vəfat etdi. Cəmi 39 yaşında. Onun son əsəri isə yarımçıq qaldı. Qoslavskinin başladığı işi həmvətəni İosif Ploşko davam etdirdi. Bakı Şəhər Dumasının binası 1912-ci ildə tamamlandı. Beləliklə, Qoslavskinin əlindən çıxan son xətt onun ölümündən sonra da Bakının səmasında davam etdi.
39 ilə sığan bir Bakı
Qoslavskinin ömrü qısa oldu. Amma Bakıda keçirdiyi on iki il şəhərin tarixində uzun bir iz buraxdı. O, bu şəhərdə saraylar, məktəblər, yaşayış evləri, ictimai binalar, fabriklər layihələndirdi. Ən əsası isə Bakının memarlıq dilinə öz cümlələrini əlavə etdi. Onun binalarına baxanda yalnız XIX əsrin sonlarının Bakısını görmürük. Biz neft bumu dövrünün şəhərini, milyonçuların qurduğu dünyanı, küçələrdə dəyişən həyatın ritmini, Avropa ilə Şərqin bir şəhərdə görüşməsini də görürük. Qoslavski Bakıya gələndə gənc memar idi. Buradan gedəndə – bu şəhərdə əbədiyyətə qovuşanda isə artıq Bakının memarlıq tarixinin bir hissəsinə çevrilmişdi.
2019-cu ildə Azərbaycan və Polşa prezidentlərinin iştirakı ilə Bakıda polyak memarlarının xatirəsinə həsr olunmuş lövhənin açılması da bu tarixi yaddaşın davamıdır. Qoslavskinin, Kazimir Skureviçin, İosif Ploşkonun və Yevgeni Skibinskinin adları Bakının memarlıq tarixində bir daha əbədiləşdirildi. Bu gün İstiqlaliyyət küçəsində, Tağıyev sarayının qarşısında dayananda bəzən bir şeyi düşünmək olur: Bir insanın ömrü 39 il ola bilər. Amma yaratdığı şəhər əsrlər boyu yaşayır. İosif Qoslavski də Bakıya imza ataraq, məhz belə bir miras qoydu.
Xanım Aydın
