Hər gün yüzlərlə insan eyni mənzərənin içindən keçir: yol kənarında dayanıb uzaqdan görünəcək avtobusu gözləyir. Kimi saata baxır, kimi telefona, kimi də gəlib-keçən maşınların arasından öz marşrutunu axtarır. Bəzən yağışdan qorunmaq üçün dayanacağın damı altına sığınır, bəzən günün istisində kölgə axtarırıq. Heç düşünmüsünüzmü, bu balaca məkan necə yaranıb? İnsanların avtobus gözləməsi nə vaxt şəhər həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib?
Əslində, avtobus dayanacağının tarixi təkcə nəqliyyatın deyil, şəhər mədəniyyətinin də tarixidir.
Dayanacaqdan əvvəl insanlar harada gözləyirdilər?
İctimai nəqliyyatın bugünkü formasına düşməsindən xeyli əvvəl insanlar müəyyən marşrutlarla hərəkət edən atlı arabalardan istifadə edirdilər. Sərnişinlər yollardakı mehmanxanaların, poçt məntəqələrinin, bazarların və tanınmış yolayrıclarının yaxınlığında gözləyir, həmin yerlərdən nəqliyyata minirdilər. O zamanlar yol kənarında ayrıca pavilyon, marşrut lövhəsi və elektron cədvəl yox idi. İnsanlar sadəcə harada dayanmalı olduqlarını bilirdilər.
XIX əsrdə şəhərlər böyüdükcə və müntəzəm ictimai nəqliyyat yayıldıqca bu ehtiyac daha da artdı. 1829-cu ildə Londonda Corc Şillibirin təşkil etdiyi atlı omnibus xidməti şəhər nəqliyyatının inkişafında mühüm mərhələlərdən biri oldu. Sərnişinləri müəyyən istiqamət üzrə daşıyan bu nəqliyyat vasitələri müasir avtobus xidmətinin sələflərindən sayılır.
Amma burada bir məqamı dəqiqləşdirmək lazımdır: ilk avtobus dayanacağının məhz kim tərəfindən, hansı şəhərdə və hansı tarixdə yaradıldığı barədə hamı tərəfindən qəbul edilən vahid məlumat yoxdur. Çünki dayanacaq birdən-birə ixtira edilmiş bir əşya deyil, nəqliyyat sisteminin inkişafı ilə tədricən formalaşmış şəhər məkanıdır.
Bəs dayanacağın yerini kim seçir?
Bu gün avtobus dayanacağının yerini müəyyənləşdirmək yol kənarında boş sahə tapıb nişan qoymaqdan daha mürəkkəb işdir. Burada şəhərsalma, nəqliyyatın təşkili və insan təhlükəsizliyi bir araya gəlir.
Dayanacaqlar, adətən, insanların sıx hərəkət etdiyi yaşayış massivlərinin, məktəblərin, xəstəxanaların, universitetlərin, ticarət mərkəzlərinin və metro stansiyalarının yaxınlığında yerləşdirilir. Məqsəd insanları avtobusa çatmaq üçün uzun məsafə piyada getməkdən xilas etməkdir.
Ancaq dayanacaq həddindən artıq yaxınlıqda və ya yanlış nöqtədə yerləşdirilərsə, avtobusun hərəkətinə mane ola, tıxac yarada və piyadalar üçün təhlükə törədə bilər. Buna görə yolun eni, avtomobillərin hərəkət istiqaməti, kəsişmələr, səki və sərnişin axını nəzərə alınır.
Dayanacaqlar arasındakı məsafə də təsadüfi müəyyənləşdirilmir. Onlar bir-birinə çox yaxın olduqda avtobus tez-tez dayanır, səfər uzanır. Aralıq həddindən artıq böyük olduqda isə sərnişinlər uzun məsafəni piyada qət etməli olurlar. Deməli, yaxşı dayanacaq sistemi şəhərin sürəti ilə insanın rahatlığı arasında tarazlıq yaratmalıdır.
Bir dam, bir oturacaq, bir az rahatlıq…
Dayanacağın görünüşü də şəhərin insanlara münasibətindən xəbər verir. Bir vaxtlar əsas məsələ sərnişinin harada gözləyəcəyini bildirmək idisə, müasir şəhərlərdə bu məkanın rahatlığı və əlçatanlığı da ön plana çıxır.
Yağışdan və küləkdən qoruyan dam, oturacaq, işıqlandırma, marşrut məlumatları, avtobusun gəlmə vaxtını göstərən elektron tablo — bunlar sərnişinin gözləmə müddətini daha rahat keçirməsinə xidmət edir. Yaşlı insanlar, uşaqlı valideynlər və əlilliyi olan şəxslər üçün isə səkinin vəziyyəti, panduslar və avtobusa rahat minmək imkanı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bəzən bir dayanacağın keyfiyyətini onun nə qədər müasir görünməsi ilə ölçürük. Halbuki ən vacib sual başqadır: həmin dayanacaqdan istifadə edən insan özünü nə qədər rahat və təhlükəsiz hiss edir?
Bakının dayanacaqları: şəhər həyatının səssiz şahidləri
Bakıda da dayanacaqlar şəhərin gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsidir. Səhər işə tələsənlər, dərsə gedən tələbələr, əlində bazarlıq torbası tutan yaşlı qadınlar, məktəb çantası çiynində olan uşaqlar… Hər kəsin dayanacaqla bağlı öz xatirəsi var.
Köhnə Bakıda ictimai nəqliyyatın inkişafı ilə küçələrin ritmi də dəyişirdi. Tramvaylar, avtobuslar, sonralar yeni marşrutlar şəhərin müxtəlif məhəllələrini bir-birinə bağlayır, insanların gündəlik həyatını asanlaşdırırdı. Dayanacaqlar isə bu hərəkətin səssiz iştirakçıları idi.
Bakı küləyində avtobus gözləməyin də özünəməxsus çətinliyi var. Yayda kölgə, qışda küləkdən qorunmaq, yağışlı havada quru bir yer tapmaq sərnişin üçün kiçik görünən, amma əslində vacib məsələlərdir. Bəzən bir oturacağın, bir dam örtüyünün, aydın yazılmış marşrut nömrəsinin nə qədər əhəmiyyətli olduğunu məhz onların olmadığı yerdə anlayırıq.
Bakının ilk avtobus dayanacağının dəqiq tarixi və yeri barədə etibarlı arxiv məlumatı ayrıca araşdırılmalıdır. Lakin şəhərin nəqliyyat tarixinə nəzər salanda aydın olur ki, dayanacaqlar təkcə avtobusların saxladığı nöqtələr deyil, şəhərin böyüməsini və gündəlik həyatın dəyişməsini əks etdirən məkanlardır.
Şəhərin kiçik, amma vacib ölçüsü
Avtobus dayanacağı bəzən insanın gün ərzində ən çox tələsdiyi, bəzən də bir neçə dəqiqə dayanıb ətrafına baxdığı yerdir. Orada təsadüfi söhbətlər başlayır, tanışlar qarşılaşır, kimsə avtobusu qaçırır, kimsə isə uzun gözləmədən sonra nəhayət, evə doğru yola düşür.
Bəlkə də buna görə dayanacaq şəhərin ən sadə, amma ən canlı məkanlarından biridir. Şəhər yalnız binalardan, yollardan və nəqliyyat vasitələrindən ibarət deyil. Şəhər həm də insanın harada dayanıb nəfəs ala bilməsi, hara rahat çata bilməsi və gündəlik həyatını necə yaşaması ilə ölçülür. Çünki yaxşı şəhər yalnız insanları bir yerdən başqa yerə aparmır — onları yolda da düşünür.
Xanım Aydın
