Şirvanşahlar sarayının divarları arasında təkcə yuxarıya deyil, yerin dərinliyinə də baxmaq lazımdır. Əsrlər boyu torpağın altında gizlənən, günbəzlərindən süzülən işıqla otaqlarını aydınladan bu hamam vaxtilə saray həyatının mühüm bir parçası olub. Burada yalnız yuyunmurdular – memarlıq, mühəndislik və gündəlik həyatın özünəməxsus qaydaları bir araya gəlirdi. Bu, Şirvanşahlar saray kompleksinin ən maraqlı tikililərindən biri olan Saray hamamıdır.
Bakının qədim memarlıq irsindən danışarkən Şirvanşahlar sarayını xatırlamamaq mümkün deyil. İçərişəhərin daş yaddaşında özünəməxsus yer tutan bu kompleks orta əsr Azərbaycan memarlığının ən qiymətli nümunələrindəndir. Sarayın hər tikilisi, hər keçidi, hər daş detalı öz dövrünün həyat tərzindən xəbər verir. Lakin kompleksin ən maraqlı məkanlarından biri ilk baxışdan diqqətdən kənarda qalan, torpağın altında gizlənmiş Saray hamamıdır.
Hamam kompleksin ən aşağı həyətinin şərq hissəsində yerləşir. Onun yeraltında inşa edilməsi təsadüfi deyildi. İçərişəhərin ənənəvi hamamları kimi, bu tikili də temperaturun sabit saxlanılması məqsədilə yerin altında qurulmuşdu. Torpaq qatı həm otaqların istilik rejimini qoruyur, həm də hamamın daxilində lazımi temperaturun saxlanmasına kömək edirdi. Zaman keçdikcə torpaq qatının qalınlaşması nəticəsində tikili tamamilə yerin altında qalmışdı. Beləcə, bir zamanlar saray sakinlərinin istifadə etdiyi bu məkan əsrlər boyu torpağın dərinliyində öz sirrini qoruyub saxladı.
Torpağın altından üzə çıxan memarlıq incisi
Saray hamamı 1939-cu ildə təsadüfən aşkar edilib. Uzun müddət torpağın altında qalan tikilinin üzə çıxarılması İçərişəhərin memarlıq tarixinin öyrənilməsi baxımından mühüm hadisə idi. 1953-cü ildə hamamın bir hissəsi təmizlənib, 1961-ci ildə isə konservasiya işləri aparılıb.
Bu günədək qorunub saxlanılan divar qalıqları hamamın ilkin quruluşu haqqında təsəvvür yaradır. Otaqların üstünün günbəzlərlə örtüldüyü, günbəzlərdəki xüsusi deşiklər vasitəsilə içəriyə təbii işıq düşdüyü məlumdur. Təsəvvür edin: yerin altında yerləşən hamamın günbəzindəki kiçik açılışlardan süzülən işıq daş divarların üzərinə düşür, otaqlarda həm işıq, həm də xüsusi bir atmosfer yaradırdı.
Bu memarlıq həlli yalnız estetik məqsəd daşımırdı. Günbəzlər və onların üzərindəki işıq dəlikləri hamamın daxili mühitinin formalaşmasında mühüm rol oynayırdı. Belə konstruksiya Bakı və Abşeron hamamları üçün səciyyəvi memarlıq xüsusiyyətlərindən biridir.
Hamamın sol hissəsi bərpa edilib, sağ hissəsi isə ilkin quruluşunu daha çox qoruyub saxlayıb. Bu fərq tikilinin həm bərpa olunmuş, həm də zamanın izlərini daşıyan hissələrini müqayisə etməyə imkan verir.
Orta əsrlərin mühəndislik düşüncəsi
Saray hamamının ən maraqlı cəhətlərindən biri onun su və istilik sistemidir. Orta əsrlərdə belə bir tikilinin inşası yalnız memarlıq deyil, həm də ciddi mühəndislik bilikləri tələb edirdi. Hamamın su təchizatı və otaqlar arasında istiliyin paylanması əvvəlcədən düşünülmüş sistem əsasında həyata keçirilirdi.
Hamama daxil olan su divarın yaxınlığında yerləşən ovdandan – su anbarından qazanxanaya axırdı. Burada qızdırılan su xüsusi çəkilmiş kanallar və borular vasitəsilə hamamın müxtəlif otaqlarına paylanırdı. Divarların içərisindən keçirilən boruların uclarını bəzi yerlərdə tağların içərisindən görmək mümkündür.
Bu sistem orta əsr ustalarının texniki təfəkkürünü nümayiş etdirir. Onlar suyun hərəkətini, istiliyin saxlanmasını və otaqların funksional bölgüsünü vahid bir memarlıq quruluşunda birləşdirmişdilər.
Hamamın daxilində soyunmaq üçün nəzərdə tutulan sahələrlə yanaşı, fərdi çimmək üçün istifadə edilən «xəlvəti» adlanan kiçik otaqlar da olub. Bu otaqlar hamamın yalnız ümumi istifadə üçün deyil, fərdi rahatlıq və məxfilik nəzərə alınmaqla layihələndirildiyini göstərir.
Şahın özünə məxsus otaqları?
Hamamın sağ küncündə yerləşən bir böyük və iki kiçik otaq isə ayrıca maraq doğurur. Üstü günbəzlə örtülmüş bu məkanların kaşı üzlüyə malik olması onların digər otaqlardan fərqləndiyini göstərir. Tədqiqatlarda bu otaqların şəxsən şaha məxsus olması ehtimalı irəli sürülür.
Bu ehtimal Saray hamamının yalnız məişət tikilisi olmadığını, saray həyatının iyerarxiyasını və şəxsi məkan anlayışını da özündə əks etdirdiyini düşündürür. Bir tərəfdə ümumi hamam sahələri, digər tərəfdə isə daha xüsusi tərtibata malik otaqlar… Daşların və memarlıq detallarının dili ilə ifadə olunan bu fərq orta əsr saray həyatının incəliklərinə işıq salır.
Saray hamamı bu gün Şirvanşahlar kompleksinin mühüm tarixi-memarlıq nümunələrindən biri kimi diqqət çəkir. Onun yeraltında yerləşməsi, günbəzlərindən işıq alan otaqları, ovdandan qazanxanaya, oradan da xüsusi kanallarla müxtəlif məkanlara uzanan su sistemi orta əsr memarlıq düşüncəsinin nə qədər inkişaf etmiş olduğunu göstərir.
Bəzən bir tarixi tikilinin dəyəri onun nə qədər hündürə ucalmasında deyil, torpağın altında nə qədər sirr qoruyub saxlamasındadır. Şirvanşahların Saray hamamı da əsrlərin o üzündən bizə çatan belə məkanlardandır. Onun daş divarları artıq əvvəlki həyatın şahidi olmasa da, hər günbəzində, hər tağında, hər su kanalında bir dövrün memarlıq zəkası yaşayır.
İçərişəhərin bu yeraltı incisi bizə bir daha xatırladır ki, Bakının tarixi yalnız görünən abidələrdən ibarət deyil. Bəzən şəhərin ən maraqlı hekayələri elə ayaqlarımızın altında gizlənir.
Xanım Aydın