Bakının adı çəkiləndə çoxumuzun gözü qarşısında hündürmərtəbəli binalar, tıxaclar və tikinti meydançaları canlanır. Halbuki paytaxtın ətrafı bir vaxtlar öz bağları, tərəvəzi, ət və südü ilə tanınırdı.

Bəs bu potensialı yenidən canlandırmaq mümkündürmü? Zəfəran, lavanda, limon və kivi Bakı şəraitində yetişdirilə bilərmi? Kiçik ailə təsərrüfatlarını vahid sistemdə birləşdirməklə milyardlıq ixrac bazarı qurmaq olarmı? Torpaq və su çatışmazlığı bu yolda əsl maneədir, yoxsa həll yolları artıq məlumdur?

İqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru Xaliq Məmmədov Baki-baku.az-a müsahibəsində bu suallara cavab verir.

– Bakı ətrafında hansı kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalını inkişaf etdirmək mümkündür?

– Bakının kənd təsərrüfatı potensialından danışarkən ilk növbədə hansı məhsulların bu ərazinin torpaq və iqlim şəraitinə uyğun olduğunu müəyyənləşdirmək lazımdır. Çünki hər kənd təsərrüfatı məhsulunu Bakıda yetişdirmək mümkün deyil. Məsələn, arıçılıq, tütünçülük və düyüçülük paytaxt üçün əlverişli sahələr hesab olunmur. Bu məhsulların istehsalı üçün fərqli torpaq və su şəraiti tələb edilir. Xüsusilə düyü daimi su olan ərazilərdə yetişdirilə bilər.

Bununla belə, Bakı ətrafında tərəvəzçilik, bağçılıq, bəzi meyvə növlərinin istehsalı, keçiçilik, südçülük və ətlik heyvandarlıq üçün böyük potensial mövcuddur. Şaftalı, ərik, gilas və gilanar kimi meyvələrin qapalı şəraitdə yetişdirilməsi mümkündür. Bundan başqa, zəfəran, lavanda, limon və hətta kivi istehsalını da müasir istixana sistemləri vasitəsilə təşkil etmək olar.

– Zəfəran istehsalı Bakıya nə qədər gəlir gətirə bilər?

– Zəfəran Bakı ətrafında inkişaf etdirilməsi mümkün olan ən perspektivli məhsullardan biri kimi xüsusi qeyd olunur. Müasir texnologiyalardan istifadə etməklə, köhnə istehsal üsullarından fərqli model qurularsa, Bakı ətrafında zəfəran istehsalını təşkil etmək mümkündür. Hətta təkcə ixrac hesabına 1 milyard dollarlıq bazar yaratmaq potensialının olduğu bildirilir.

Burada əsas məsələ iri torpaq sahələrinə malik müəssisələrin yaradılması deyil, kiçik ailə təsərrüfatlarının bir sistemdə birləşdirilməsidir.

Məsələn, 10–20 sot torpaq sahəsi olan ailələr zəfəran yetişdirə bilər. Belə min təsərrüfat formalaşdırıldıqdan sonra vahid tədarük şirkəti onların məhsulunu toplayaraq qablaşdırar və beynəlxalq bazarlara çıxarar.

Lavanda istehsalında da oxşar modeldən istifadə etmək mümkündür. Bu bitki də Bakı üçün əlverişli məhsullar sırasındadır və istixana şəraitində yetişdirilməsi perspektivli hesab olunur.

– Azərbaycan niyə limonu və kivini xaricdən idxal edir?

– Kənd təsərrüfatında maraqlı istiqamətlərdən biri də subtropik məhsulların istehsalıdır. Məsələn, Azərbaycan bu gün kivini İrandan idxal edir. Halbuki İranın sərhədyanı ərazilərində kivi yetişdirilirsə, oxşar iqlim şəraitinin Bakı tərəfində də mövcud olduğu bildirilir. Bu baxımdan, nəzəri olaraq, Bakı ətrafında da kivi yetişdirmək mümkündür.

Limon istehsalında isə idxal göstəriciləri xüsusilə diqqət çəkir. Azərbaycan ayda 25–30 milyon ədəd limon idxal edir. Halbuki müvafiq temperatur rejimi yaradılan müasir istixanalarda Bakının özündə də böyük həcmdə limon yetişdirmək olar.

Bu məhsulların yerli istehsalının təşkili idxaldan asılılığın azaldılmasına, eyni zamanda yeni sahibkarlıq imkanlarının yaranmasına şərait yarada bilər.

– Bakı ətrafında müasir heyvandarlıq kompleksləri qurmaq üçün nə qədər torpaq lazımdır?

– Bakının kənd təsərrüfatı potensialının reallaşdırılması üçün əsas məsələlərdən biri torpaqdan istifadə yanaşmasının dəyişdirilməsidir. Şəhərdə çoxlu yaşayış binası tikilir və bu, paytaxtı əlavə yüklə üzləşdirir. Çünki hər yeni bina daha çox alıcı, deməli, daha çox köçən insan deməkdir.

Nəticədə əkinə yararlı torpaqların bir hissəsi tikinti təyinatına keçirilib. Bunun dəqiq həcmini isə yalnız müvafiq Əmlak və Torpaq qurumları göstərə bilər.
Lakin burada əsas məsələ yeni əkin sahələrinin yaradılmasından daha çox, mövcud torpaq fondu üzərində müasir təsərrüfat formalarının qurulmasıdır.

Məsələn, 100 başlıq müasir heyvandarlıq kompleksi üçün cəmi 1 hektar, bəzən isə bundan da az torpaq kifayət edə bilər. Müasir komplekslərdə havalandırma və çirkab təmizləmə sistemləri avtomatik işləyir, kommunal infrastrukturu qurmaq da mümkündür.

Yem bazasını da qapalı sistemdə həll etmək olar. Hazırda alfalfa, yəni yonca, təxminən 2 manata satılır və Bakı ətrafında 100 min başlıq bir ferma üçün belə kifayət qədər əlçatan hesab olunur.
Bundan əlavə, Bakı ətrafında 1000, 2000, hətta 3000 başlıq müasir heyvandarlıq kompleksləri yaratmaq mümkündür. Bunun üçün kifayət qədər torpaq və su ehtiyatı var. Bu səbəbdən istehsal edilən məhsulların Bakı bazarlarına çatdırılmasında ciddi problem yaranmayacaq.

– Bakı kəndlərində torpaq və ev təsərrüfatlarının uçotu necə aparılmalıdır?

– Bu potensialdan istifadə etmək üçün ilk növbədə Bakı kəndlərindəki ev təsərrüfatlarının uçotu aparılmalıdır. Bələdiyyələr kəndləri və ətraf əraziləri ən yaxşı tanıyan qurumlar kimi bu prosesdə mühüm rol oynaya bilər. Onlar mövcud torpaq sahələrini müəyyənləşdirməli, kənd təsərrüfatı üçün yararlı əraziləri qiymətləndirməli və dövlət qurumlarına konkret təkliflər hazırlamalıdırlar.

Çünki bütün torpaqlar tikinti təyinatlı deyil. Hazırda bir çox Bakı kəndində sahibkarlıq fəaliyyəti üçün 1–2 hektarlıq boş sahə tapmaq belə çətindir.

Torpaqların böyük hissəsi artıq müxtəlif məqsədlər üçün istifadə olunur.

Bu vəziyyət təkcə istehsal təsərrüfatlarının deyil, emal müəssisələrinin yaradılmasını da çətinləşdirir. Halbuki bir emal sexinin qurulması üçün panel-sendviç konstruksiya, avadanlıq, qablaşdırma sahəsi, xammal və hazır məhsul anbarları daxil olmaqla cəmi 1 hektar ərazi kifayət edə bilər.

– Bakının su problemi kənd təsərrüfatının inkişafına mane ola bilərmi?

– Bakının kənd təsərrüfatının inkişafı üçün torpaq qədər su məsələsi də əhəmiyyətlidir. Paytaxt özü hələ 24 saat fasiləsiz su rejiminə keçə bilməyib. Bu isə heyvandarlıq və əkinçilik sahələrində su təminatının əvvəlcədən planlaşdırılmasını zəruri edir.

Mümkün həll yollarından biri Xəzər dənizinin suyunun müasir texnologiyalar vasitəsilə təmizlənərək içməli və suvarma suyuna çevrilməsidir. Bu təcrübə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində və Ərəb yarımadasının digər ölkələrində geniş yayılıb.

Digər imkan isə sovet dövründən qalmış artezian quyularından istifadədir. Belə quyular Bakı ətrafında mövcuddur və suyun yerləşdiyi ərazilər məlumdur. Həmin suyu kiçik texnoloji emaldan keçirməklə yenidən təsərrüfatların istifadəsinə yönəltmək mümkündür.

– Əkin sahələrində hansı suvarma sistemlərinə keçilməlidir?

– Əkinçilikdə ənənəvi selləmə, yəni daşqın üsulu ilə suvarma artıq kifayət etmir. Hətta ilboyu yağış yağsa belə, bu üsul kənd təsərrüfatının su tələbatını tam ödəyə bilməz.

Bunun əvəzinə müasir damcılama və pivot suvarma sistemlərinə keçid zəruridir. Bu texnologiyalar su ehtiyatlarından daha səmərəli istifadə etməyə, əkin sahələrinin su təminatını idarə etməyə imkan verir.

Müasir suvarma sistemlərinin tətbiqi həm bitkiçilik, həm də heyvandarlıq təsərrüfatlarının inkişafı üçün vacib şərtlərdən biridir.

– Bakıda keçiçilik hansı imkanlara malikdir?

– Bakıda inkişaf etdirilməsi mümkün olan istiqamətlərdən biri də keçiçilikdir. Bu sahə paytaxtın iqlim və təsərrüfat imkanları baxımından əlverişli hesab olunur.

Məsələn, 1000 başlıq keçi kompleksi yaratmaq mümkündür. Müasir dairəvi sağım sistemində eyni anda 72 keçini sağmaq olar. Hər keçi isə gündə 2–3,5 litr süd verə bilər.

Burada qiymət fərqi də diqqət çəkir. Hollandiyadan gətirilən keçi südünün qiyməti 10–11 manat olduğu halda, Azərbaycanda yerli istehsal olunan süd 2–3 manata satılır. Bu sahədə istehsalın artırılması idxal ehtiyacını tamamilə aradan qaldıra bilər.

– Bakı kəndlərində yetişdirilən meyvələrdən hansı məhsulları hazırlamaq olar?

– Bakının meyvəçilik irsi yalnız tut və əncir kimi məhsulların yetişdirilməsi ilə məhdudlaşmır. Bu meyvələrin emalı vasitəsilə daha yüksək əlavə dəyər yaradan məhsullar istehsal etmək mümkündür.

Məsələn, tutdan sirkə, püre və mürəbbə hazırlana bilər. Tut püresi xüsusilə maraqlı məhsuldur. Onu beşulduzlu otellərin səhər yeməyi menyularına uyğun yüksək qiymətli məhsul kimi təqdim etmək mümkündür.

Əncirdən isə bəhməz hazırlamaq olar. Əncir bəhməzi həm gəlirli, həm də faydalı məhsul kimi qiymətləndirilir. O, mədə-bağırsaq və ürək sistemi üçün faydalı təbii bitki məhsullarından biri hesab olunur.

Bu istiqamətin inkişafı üçün bələdiyyələrin Bakı kəndlərində müvafiq torpaqları müəyyənləşdirməsi, sahibkarlara dövlət inkişaf fondları vasitəsilə 3–5 illik dəstək ayrılmasını təklif edərdim.

Burada maliyyə dəstəyinin müddəti də təsadüfi deyil. Çünki meyvə ağaclarının məhsuldarlığın zirvəsinə çatması üçün orta hesabla 5 il tələb olunur. Məsələn, salxım qoz 3 ildən, yerli qoz sortları isə 7 ildən sonra məhsul verməyə başlayır.

– Bakı ətrafında üzümçülüyü və şərabçılığı inkişaf etdirmək mümkündürmü?

– Bakının özündə hazırda fəaliyyət göstərən şərab zavodu yoxdur. Mövcud müəssisə isə xammalı, yəni üzümü kənardan gətirir.

Bununla belə, paytaxta yaxın Şamaxıda böyük üzümçülük təsərrüfatı fəaliyyət göstərir. Burada İtaliya mənşəli 26 adda üzüm sortu becərilir və təsərrüfat, demək olar ki, Bakı şəhərinin bütün tələbatını təmin edir.

Müəssisədə yüksək səviyyəli soyutma, əkin və suvarma sistemləri qurulub. Hətta üzüm konsentratı da az miqdarda istehsal edilib. Bu məhsulun bir tonunun dəyəri 7–8 min dollar təşkil edir.

Bu nümunə üzümçülük və onun emalı sahəsində müasir texnologiyaların tətbiqinin nə qədər əhəmiyyətli olduğunu göstərir.

– Milli mətbəximiz niyə idxal olunan məhsullardan asılıdır?

– Kənd təsərrüfatı ilə bağlı digər mühüm məsələ milli mətbəxin xammal təminatıdır. Bakı restoranlarının menyularında milli mətbəxin xarici mətbəxlərin, əsasən də türk mətbəxinin təsiri ilə geri plana keçdiyi vurğulanır.

Bu gün Bakı restoran və kafelərinin 60–80 faizinin əcnəbi mətbəxə yönəldiyi bildirilir. Mədəniyyət Nazirliyi Azərbaycan milli mətbəxini beynəlxalq sərgilərdə təbliğ etsə də, burada maraqlı bir sual ortaya çıxır: idxal olunan xammalla hazırlanan yeməyi milli mətbəx hesab etmək olarmı?

Bu suala birmənalı cavab vermək çətindir. Əgər yemək ənənəvi qaydada və üslubda hazırlanırsa, istifadə edilən xammalın xaricdən gətirilməsi onun milli mətbəxə aidliyini dəyişmir. Məsələn, plov Pakistandan gətirilən düyü ilə bişirilsə belə, yenə Azərbaycan milli mətbəxinin yeməyi hesab olunur.
Bununla belə, Azərbaycanda, o cümlədən Bakı ətrafında uzun dənəli düyünü sənaye miqyasında yetişdirmək mümkün deyil. Bu bitki xüsusi su şəraiti tələb edir.

– Bakının kənd təsərrüfatı potensialını yenidən canlandırmaq üçün kimlər bir araya gəlməlidir?

– Bütün bu imkanların reallaşması üçün sistemli yanaşma tələb olunur. Bakı ətrafında kənd təsərrüfatının inkişafı ayrı-ayrı sahibkarların təşəbbüsləri ilə məhdudlaşmamalı, dövlət qurumları, yerli idarəetmə orqanları və biznes nümayəndələri arasında koordinasiya yaradılmalıdır.

Bakı İcra Hakimiyyətinin, kənd və rayon başçılarının, sahibkarların və müvafiq nazirliklərin bir masa ətrafında oturaraq torpaq uçotunu aparması, mövcud imkanları qiymətləndirməsi və konkret təkliflər hazırlaması vacibdir.

Bakı ətrafında müasir suvarma və heyvandarlıq texnologiyalarının tətbiqi, kiçik və orta təsərrüfatların yaradılması, emal müəssisələrinin qurulması və sahibkarlara dövlət dəstəyinin göstərilməsi bu istiqamətdə əsas addımlar ola bilər.

Bu işdə özəl sektorun artıq təcrübə toplamış oyunçuları da mühüm rol oynaya bilər. Onların tərkibinə daxil olan aqrar müəssisələr əkinçilik, taxıl emalı, heyvandarlıq, süd və ət istehsalını “torpaqdan süfrəyədək” prinsipi ilə vahid sistemdə birləşdirir. Müəssisələr müasir kənd təsərrüfatı texnikasından, simmental və holstein cinsli mal-qaradan istifadə edir, öz yem və süd məhsullarını istehsal edir. Həmçinin bağçılıq və tingçilik istiqamətində çalışan müəssisələri var. Bizim bu müsahibədə danışdığımız müasir kompleks, qapalı yem bazası, emal və tədarük modelinin əslində real nümunələri artıq mövcuddur. Belə təsərrüfatlar Bakı ətrafında yaradılacaq yeni layihələr üçün həm təcrübə məktəbi ola bilər, həm də kiçik ailə təsərrüfatlarının məhsulunu toplayan, emal edən və bazara çıxaran tərəfdaş rolunu oynaya bilər.

Maliyyə imkanları, texnoloji bilik və geniş şəbəkəsi olan şirkətlər tinglərin təminatından tutmuş heyvandarlıq komplekslərinin qurulmasına, emal sexlərinin və ixrac kanallarının yaradılmasına qədər bu prosesin hər mərhələsinə töhfə verə bilər.

Mövcud potensialdan düzgün istifadə edilərsə, Bakıətrafı yenidən paytaxtın ət və süd məhsullarına olan tələbatının yarısını, tərəvəz ehtiyacının isə mövsümi olaraq demək olar ki, hamısını təmin edə bilər. Üstəlik, məhsullar daha təzə, daha ucuz və daha qısa logistika məsafəsi ilə istehlakçıya çatdırıla bilər.

Bakının öz bağlarını yenidən bərpa etmək mümkündür. Bunun üçün əsas şərt torpaq, su və istehsal imkanlarına sistemli yanaşmaq, mövcud potensialı real təsərrüfat layihələrinə çevirməkdir.

Söhbətləşdi: Elvin Camalov