Bu gün Bakı deyəndə ağla ilk gələn sözlərdən biri neftdir. Şəhərin müasir simasının formalaşmasında neft bumunun rolu o qədər böyükdür ki, bəzən Bakının neftdən əvvəlki tarixi unudulur. Amma Bakı neft şəhəri olmamışdan çox əvvəl də ticarət şəhəri idi. 

Xəzərin qərb sahilində yerləşən şəhər həm dəniz yollarına, həm də Qafqazdan keçən quru ticarət marşrutlarına çıxış imkanına malik idi. Orta əsrlərdə bu coğrafi mövqe Bakını uzaq məsafələrdən gələn tacirlərin dayanacaqlarından birinə çevirirdi. Şəhərin limanı və qala qapıları vasitəsilə müxtəlif istiqamətlərdən mallar gəlib-gedirdi.

Bəs həmin tacirlər nə alıb-satırdılar? Cavab gözlənildiyindən daha rəngarəngdir.

Baki-baku.az bu yazıda Bakının neftdən əvvəlki dövrünün ticarət tarixinə nəzər salır.

İpəkdən duza qədər

Orta əsr Bakısının bazarını bugünkü gözlə təsəvvür etsək, qarşımıza yalnız qiymətli və uzaq ölkələrdən gətirilən malların satıldığı bir yer çıxmaz. Burada duz, zəfəran, quru meyvələr, quru balıq, xalçalar və müxtəlif ərzaq növləri kimi gündəlik həyat üçün lazım olan məhsullar da dövr edirdi.

Tarixi mənbələr Bakının uzun məsafəli dəniz və karvan ticarətində mühüm rol oynadığını, şəhərin limanından və qala qapılarından ipək və ipək məmulatları, xalça, duz və zəfəranın keçdiyini qeyd edir.

Bu siyahıya baxanda bir məqam xüsusilə diqqət çəkir. Bakı bazarı yalnız “lüks mallar bazarı” deyildi. Burada həm uzaq məsafələrdən gələn qiymətli məhsullar, həm də uzun müddət saxlanıla bilən gündəlik ərzaqlar satılırdı.

Bu isə karvan və dəniz ticarəti üçün olduqca vacib idi.

Duz: sadə görünən böyük ticarət

Bu gün duz süfrəmizin ən adi məhsullarından biridir. Orta əsrlərdə isə onun iqtisadi əhəmiyyəti daha böyük idi.

Duz yalnız yeməyə dad vermək üçün istifadə olunmurdu. Ərzağın uzun müddət saxlanması üçün də əsas vasitələrdən biri idi. Bu səbəbdən duz uzun məsafəli ticarətin mühüm məhsullarından birinə çevrilmişdi.

Bakı ilə bağlı tarixi mənbələr də duzu şəhərin ticarət malları sırasında qeyd edir.

Xəzərin sahilində yerləşən Bakı üçün dənizlə bağlı başqa bir məhsul da xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı: quru balıq.

Balığın qurudulması onun saxlanma müddətini uzadır, beləliklə məhsulu yalnız sahildə deyil, daha uzaq bazarlarda da satmaq mümkün olurdu. Bu, dəniz şəhərinin təbii sərvətinin ticarət məhsuluna çevrilməsinin ən sadə nümunələrindən biri idi.

Zəfəran: az miqdarda, böyük dəyər

Bakı bazarının başqa bir maraqlı məhsulu zəfəran idi.

Zəfəran çox az miqdarda belə yüksək dəyərə malik olduğundan uzun məsafəli ticarət üçün əlverişli məhsullardan sayılırdı. Tarixi mənbələr Bakının limanından və qala qapılarından keçən məhsullar arasında zəfəranı da göstərir.

Bu gün zəfəranın qiymətli ədviyyat kimi tanınması bizə adi görünür. Amma keçmişdə onun iqtisadi dəyəri daha böyük idi.

Bir ovuc zəfəran çox böyük miqdarda məhsuldan daha asan daşınırdı və yüksək qiymətə satıla bilirdi. Karvan ticarəti üçün isə bu, ideal xüsusiyyət idi.

Günəş altında qurudulan meyvələr

Karvan yollarında hər məhsulu uzaq məsafəyə aparmaq mümkün deyildi. Tez xarab olan meyvə və digər ərzaqların uzun səfərlərə davam gətirməsi üçün onları müxtəlif üsullarla qorumaq lazım gəlirdi. Belə məhsulların ən mühüm formalarından biri meyvə qurusu idi.

Albuxara, abqora, müxtəlif meyvə quruları, həmçinin əncirin içərisinə qoz qoyularaq hazırlanan quru əncir kimi məhsullar belə ticarət mədəniyyətinin dadlı izlərini yaşadır.

Bunların hamısı birbaşa “Bakının özündə istehsal olunurdu” demək deyil. Lakin Qafqaz və Xəzəryanı regionun bazarlarında belə məhsulların dövriyyədə olması karvan ticarətinin mühüm xüsusiyyətlərindən birini göstərir. Ticarət yolları yalnız qiymətli daş-qaş və ipək daşımırdı, insanların gündəlik qidasını da hərəkət etdirirdi.

Bu məhsulların başqa bir üstünlüyü də vardı. Xarab olmadan uzun müddət saxlanılırdı. Karvan üçün bu, bəzən qiymətdən də vacib məsələ idi.

Xalça yalnız ev üçün toxunmurdu

Bakı ilə bağlı daha bir mühüm ticarət məhsulu xalça idi.

Orta əsrlərdə xalça yalnız məişət əşyası deyildi. O, həm də iqtisadi dəyərə malik məhsul və uzun məsafəli ticarətin bir hissəsi idi. Bakının ticarətində xalçalar mühüm yer tutub və şəhərin özündə də xalça istehsalı inkişaf edib.

Xalçanın uzun məsafələrə daşınması nisbətən əlverişli idi. O, tez xarab olmurdu, yüksək dəyər daşıyırdı və həm məişət, həm də dekorativ məqsədlərlə istifadə olunurdu.

Beləliklə, Bakı bazarına gələn tacir yalnız uzaq ölkələrdən gətirilmiş malları satmırdı. Şəhər eyni zamanda ətraf bölgələrin istehsalını daha geniş ticarət şəbəkəsinə çıxaran mərkəzlərdən biri idi.

Bakı bazarı dənizlə quru yolun görüşdüyü yer idi

Bakının üstünlüyü yalnız burada hansı məhsulların satılmasında deyildi.

Əsas üstünlük şəhərin harada yerləşməsində idi. Xəzər dənizi Bakını su yollarına bağlayırdı. Qafqazın keçidləri və karvan yolları isə şəhəri quru ticarət marşrutları ilə əlaqələndirirdi.

Beləliklə, Bakı həm liman, həm bazar, həm də karvan dayanacağı funksiyasını yerinə yetirirdi.

Tacir şəhərə daxil olur, malını satır, başqa məhsul alır, yol üçün ərzaq və ehtiyat toplayır, bəzən isə günlərlə və ya həftələrlə burada qalırdı.

Bakıdakı karvansaraylar məhz belə bir iqtisadi sistemin izlərini bu günə qədər saxlayır.

Şəhərin qapıları həm də iqtisadi qapılar idi

Bu gün İçərişəhərin qala divarlarına əsasən tarixi memarlıq nümunəsi kimi baxırıq. Orta əsr şəhərində isə qala qapıları həm də iqtisadi nəzarət məntəqələri idi. Tacirlər şəhərə daxil olur, mallarını gətirir, bazarlara çıxarır və şəhərdən başqa istiqamətlərə aparırdılar.

Bakı sadəcə tacirlərin keçib getdiyi bir dayanacaq deyildi. Şəhər həmin ticarət dövriyyəsindən gəlir götürürdü.

Bu baxımdan neft Bakıya ticarəti gətirmədi.