Bəzən insanın həyatda verdiyi ən böyük yaxşılıq özü haqqında deyil, özündən sonra yaşayacaq bir başqası haqqında olur. Bir ürəyin daha bir dəfə döyünməsi, bir böyrəyin kiminsə həyatını dializdən xilas etməsi, bir qaraciyərin başqa bir insana yenidən yaşamaq imkanı verməsi… Orqan donorluğu məhz belə bir möcüzənin – insan həyatının insandan insana ötürülməsinin hekayəsidir.
Hər il 13 avqust Ümumdünya Orqan Donorluğu Günü kimi qeyd olunur. Günün əsas məqsədi orqan çatışmazlığı yaşayan insanların probleminə diqqət çəkmək, donorluqla bağlı yanlış təsəvvürləri aradan qaldırmaq və cəmiyyətdə həyat qurtaran bu nəcib addım barədə məlumatlılığı artırmaqdır. Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Səhiyyə Xidmətləri də 13 avqustu bu məqsədlə qeyd edir və günün əsas istiqamətlərindən birini orqan və toxuma donorluğu ilə bağlı yanlış təsəvvürlərin aradan qaldırılması kimi göstərir.
Bir “hə” neçə həyata çevrilə bilər?
Transplantologiya artıq tibbin uzaq gələcəyi deyil. Bu gün böyrək, qaraciyər, ürək, ağciyər, mədəaltı vəzi və digər orqanların transplantasiyası bir çox ağır xəstəliklər zamanı insanlara həyatlarını davam etdirmək imkanı verir.
Ancaq burada tibbin bacarığından daha vacib bir məqam var: donorun olması.
Çünki həkimlər nə qədər peşəkar, xəstəxanalar nə qədər müasir, texnologiyalar nə qədər inkişaf etmiş olsa da, köçürüləcək orqan yoxdursa, transplantasiya mümkün deyil.
Bu səbəbdən donorluq yalnız tibbi məsələ deyil. Bu, həm də cəmiyyətin bir-birinə münasibətinin göstəricisidir.
Bəzən bir insanın ailəsi üçün ən ağır an olan ölüm başqa bir ailə üçün həyatın yenidən başlanmasına çevrilə bilər. Məhz bu məqam orqan donorluğunun ən ağrılı, eyni zamanda ən insani tərəfidir.
Ölümün içindən həyata yol
Orqan donorluğu ilə bağlı ən çox yayılan yanlış təsəvvürlərdən biri budur ki, donor olmaq bütün hallarda yalnız ölümündən sonra mümkündür. Əslində isə donorluğun müxtəlif formaları var. Bəzi orqan və toxumalar insan sağ ikən, tibbi və hüquqi tələblərə uyğun şəkildə bağışlana bilər. Ölümündən sonra donor olmaq isə xüsusilə ürək, qaraciyər, ağciyər, böyrək və digər həyati vacib orqanların transplantasiyasında mühüm rol oynayır.
Burada bir məsələ xüsusilə vacibdir: orqan donorluğu yalnız tibbi və hüquqi prosedurlar çərçivəsində, donorun uyğunluğu müəyyənləşdirildikdən və müvafiq razılıq prosesləri həyata keçirildikdən sonra mümkün olur.
Yəni donor olmaq sadəcə “orqanımı bağışlayıram” deməklə bitən bir qərar deyil. Bunun arxasında tibbi qiymətləndirmə, etik prinsiplər, qanunvericilik və transplantasiya prosesinin ciddi qaydaları dayanır.
Ən böyük maneələrdən biri – məlumatsızlıq
Donorluq haqqında danışanda yalnız donor çatışmazlığından söz açmaq kifayət deyil. Cəmiyyətin bu mövzuda doğru məlumatlandırılması da son dərəcə vacibdir.
Çünki orqan donorluğu ətrafında illər ərzində müxtəlif miflər formalaşıb. Kimlərsə dini baxımdan buna şübhə ilə yanaşır, kimlərsə donorun bədəninin toxunulmazlığı ilə bağlı narahatlıq keçirir, kimlərsə isə ölümün tibbi meyarları haqqında yanlış təsəvvürlərə sahibdir.
Halbuki müasir transplantasiya sistemi məhz bu suallara cavab verən tibbi, hüquqi və etik mexanizmlər üzərində qurulub. Ümumdünya Orqan Donorluğu Gününün əsas mesajlarından biri də məhz budur: qərar verməzdən əvvəl doğru məlumatı əldə etmək.
Azərbaycanda da donorluq mövzusu diqqətdədir
Azərbaycanda da donorluğun müxtəlif istiqamətləri üzrə maarifləndirmə tədbirləri keçirilir. Xüsusilə qan donorluğunun təşviqi ilə bağlı tədbirlərdə könüllü və təmənnasız donorların təhlükəsiz qan təminatındakı rolu dəfələrlə vurğulanıb.
Məsələn, Səhiyyə Nazirliyinin İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində keçirilən tədbirlərdə könüllü, təmənnasız donorların qan təminatının əsasını təşkil etdiyi və donor qanının müalicədə əvəzsiz vasitə olduğu qeyd olunub.
Qan donorluğu ilə orqan donorluğu eyni anlayış deyil. Lakin hər ikisinin ortaq nöqtəsi var: bir insanın özündən başqa bir insana həyat ümidi verməsi.
Qan donoru bunu həyatının bir anında edir. Orqan donorluğu isə bəzən insanın həyatından sonra belə onun başqa bir insanın həyatında iz qoymasına imkan verir.
Donorluq yalnız bir orqanı bağışlamaq deyil
Əslində orqan donorluğunun mənası bir orqanın başqa bədənə köçürülməsindən daha böyükdür.
Bu, bir ailənin göz yaşlarının içində başqa bir ailəyə ümid yaranmasıdır.
Bu, uzun illər xəstəliklə mübarizə aparan bir insanın yenidən gələcək planları qurmasıdır.
Bu, bir uşağın böyüməsini, bir valideynin övladının toyunu görməsini, bir insanın səhər yuxudan oyanıb həyatın adi səslərini yenidən eşitməsini mümkün edə biləcək qərardır.
Ona görə də orqan donorluğu haqqında danışarkən statistikanın arxasındakı insanı unutmamaq lazımdır. Hər transplantasiya gözləyən xəstənin bir adı, ailəsi, arzuları və yarımçıq qalan həyat hekayəsi var.
Bir qərar, bir neçə həyat
Dünyanın müxtəlif ölkələrində aparılan maarifləndirmə kampaniyalarında tez-tez vurğulanan əsas fikir budur: uyğun donorun orqanları bir neçə insanın həyatını xilas edə bilər. Tibbi ekspertlər bəzi hallarda bir donorun səkkizə qədər insanın həyatını xilas etməyə imkan verə biləcəyini bildirirlər.
Bu rəqəmin arxasında isə sadəcə statistika dayanmır. Səkkiz insan – səkkiz ailə, səkkiz gələcək, səkkiz yeni başlanğıc deməkdir.
Bəlkə də buna görə orqan donorluğunun ən təsirli ifadəsi “ölümdən sonra həyat” deyil.
Daha doğrusu, bir insanın həyatının başqa bir insanda davam etməsidir.
13 avqust bizə məhz bunu xatırladır: insanın ömrü bir gün sona çata bilər, amma onun verdiyi həyat ümidi ondan daha uzun yaşaya bilər.
Bəzən bir insanın dünyadan gedərkən qoyduğu ən böyük miras pul, mülk və ya ad deyil.
Bir başqasına verilmiş ikinci həyatdır.
