Bakının küçələri ilə addımlayanda insanın diqqətini çəkən köhnə tikililərin görünüşü, tarixi ilə yanaşı, həm də qapılardır. Ağır palıd taxtadan, üzərində əl ilə oyulmuş naxışlarla bəzədilmiş qapılar Bakının həqiqi yaddaşıdır. Onlar sadəcə evə giriş deyil, hər ailənin, hər nəslin öz dililə yazdığı bir sətir kimidir.
Baki-baku.az bu yazıda paytaxtın qapılarından söz açır.
XIX əsr və ondan əvvəlki dövrlərə aid evlərin qapıları çox vaxt yerli ustalar tərəfindən əl ilə hazırlanıb. Palıd və qoz ağacından düzəldilən bu qapılar onilliklər, hətta əsrlər boyu sağlam görkəmdə qalsın deyə xüsusi qatranla işlənirdi. Üzərindəki həndəsi naxışlar, səkkizguşəli ulduzlar, oymalar, bəzən İslam memarlığına xas kaligrafik ornamentlər təkcə bəzək deyildi, evin sahibinin sosial statusunu, zövqünü, hətta bəzən peşəsini göstərirdi. Tacir evlərinin qapılarında adətən daha mürəkkəb naxışlar, sadə sənətkar evlərində isə daha təvazökar, funksional dizaynlar görmək mümkündür.
Qapı halqaları da öz başına bir hekayədir. Bəzi evlərdə biri kişi, digəri qadınlar üçün olmaqla iki fərqli səsli halqa var idi. Səsin tembrinə görə evdəkilər kimin gəldiyini, kişi qonağın, yoxsa qadın qonağın qapını döydüyünü bilirdilər. Bu balaca detal, o dövrün ictimai qaydalarını, məhrəmlik anlayışını sözsüz izah edir.
Hər qapının arxasında bir ailə
Köhnə evlərin olduğu əraziləri gəzərkən bəzi qapıların üzərində hələ də köhnə mis lövhələr qalıb. Vaxtilə orada yaşamış həkimin, dərzinin, yaxud tacirin adı. Bu lövhələr sadəcə informasiya daşımırdı, məhəllənin sosial xəritəsini formalaşdırırdı. Qonşular bir-birini adla deyil, çox vaxt “filan qapının sahibi” deyə tanıyırdılar.
Bəzi qapılar isə tamam fərqli hekayələr saxlayır. Neft bumu dövründə (XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəli) varlanan Bakı tacirləri Avropadan qapı ustaları dəvət edir, hətta hazır qapıları gəmi ilə gətirdirdilər. Nəticədə şəhərin bəzi guşələrində Şərq naxışları ilə Avropa üslubunun art-nouveau xətlərinin, vitray şüşələrin qəribə, lakin gözəl bir uyğunluğunu görmək mümkündür. Bu qapılar Bakının o dövrdə nə qədər kosmopolit bir şəhər olduğunun sükutlu şahidləridir.
Rəng dili
Qapı rəngləri də təsadüfi deyildi. Yaşıl rəng çox vaxt dini əhəmiyyət daşıyan evlərdə, göy-mavi tonlar isə “pis gözdən” qoruyucu funksiya daşıdığına inanılan evlərdə üstünlük təşkil edirdi. Qırmızı və qəhvəyi tonlar isə sadəcə palıdın təbii rəngi ilə bağlı idi. Zaman keçdikcə bəzi ailələr qapılarını yenidən boyayaraq öz zövqlərini, bəzən də ailə daxilində baş verən dəyişiklikləri (məsələn, toy, yeni nəslin evə köçməsi) simvolik şəkildə qeyd edirdilər.
Zamanın sınağından keçən qapılar
Bu gün Bakının dar, dolambac küçələri, xüsusilə də İçərişəhərdə gəzərkən əsl, orijinal qapıları tapmaq getdikcə çətinləşir. Bəziləri restavrasiya zamanı əvəz olunub, bəziləri isə vaxtın sərtliyinə tab gətirməyib. Amma qalanlar hər cızığı, hər çürümüş taxta hissəsi, hər yenidən bərkidilmiş mismarı ilə şəhərin canlı tarixini yaşadır. Onlara toxunanda insan hiss edir ki, bu taxta parçası əslində minlərlə əlin toxunuşunu, minlərlə ayaq səsini, sevinc və kədər anını özündə saxlayır.
Son illər bəzi həvəskarlar və tarixçilər bu qapıların fotoarxivini yaratmağa, hətta onların arxasındakı ailə hekayələrini toplamağa çalışırlar. Çünki hər qapı sökülərkən, əslində, bir şəhərin kollektiv yaddaşından bir səhifə də itir.
