Azərbaycan xalqının milli kimliyinin və dövlətçilik tarixinin ən mühüm hadisələrindən biri 1918-ci il iyunun 27-də baş verdi. Həmin gün Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti türk dilinin (indiki Azərbaycan dilinin) dövlət dili elan edilməsi haqqında qərar qəbul etdi. Bu sənəd ana dilinin dövlət dili kimi tətbiqini rəsmiləşdirən ilk hüquqi akt kimi tarixə düşdü.
1918-ci ildə müstəqilliyini elan etmiş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri milli dövlət quruculuğunu təmin etmək idi. Bu prosesdə dil məsələsi xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Hökumətin qəbul etdiyi qərara əsasən, türk dili ölkənin bütün ərazisində dövlət dili elan edildi və dövlət idarəçiliyində istifadəsi nəzərdə tutuldu.
Lakin həmin dövrdə dövlət qurumlarında çalışan məmurların əksəriyyəti rus dilində fəaliyyət göstərdiyindən keçid mərhələsində rus dilindən istifadə edilməsinə də icazə verilirdi. Məqsəd dövlət aparatının fəaliyyətində fasilələrin yaranmasının qarşısını almaq idi. Bununla yanaşı, milli kadrların hazırlanması və dövlət dilinin idarəçilikdə tam tətbiqi üçün geniş tədbirlər planı hazırlanmışdı.
Dövlət dilinin inkişafı istiqamətində atılan mühüm addımlardan biri təhsil sahəsində həyata keçirildi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 1918-ci il 28 avqust tarixli qərarına əsasən, bütün ibtidai məktəblərdə tədris ana dilində aparılmalı, türk dilinin öyrədilməsi isə məcburi xarakter daşımalı idi. Bu qərar milli təhsil sisteminin formalaşmasında mühüm mərhələ hesab olunur.
Azərbaycan türkcəsinin dövlət dili kimi möhkəmləndirilməsi orduda da öz əksini tapdı. 1918-ci il dekabrın 27-də hərbi nazir Səməd bəy Mehmandarovun əmri ilə Azərbaycan-türk dili orduda rəsmi dil kimi qəbul edildi. Daha sonra, 1919-cu il fevralın 11-də milli orduda türk dilində süvari qoşunları nizamnaməsi təsdiqləndi.
Azərbaycan Parlamentində də əsas ünsiyyət dili dövlət dili statusuna malik Azərbaycan türkcəsi idi. Digər millətlərin nümayəndələrinin rus dilində çıxış etməsinə imkan yaradılsa da, parlamentin fəaliyyətində milli dilin mövqeyi qorunurdu. Bu, gənc respublikanın milli dövlətçilik prinsiplərinə sadiqliyinin göstəricisi idi.
Dövlət dili haqqında qərarın icrası üçün Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti dövlət büdcəsindən 351 min manat vəsait ayırmışdı. Həmin dövrün daxili işlər naziri Behbud xan Cavanşir dil siyasətinin məqsədlərini izah edərək bildirirdi ki, dövlət müəssisələrində rus dilinin istifadəsi yalnız keçid dövrünün zərurətidir və yaxın gələcəkdə bütün idarələr milliləşdiriləcək.
Cümhuriyyət dövründə dil məsələsi yalnız dövlət idarəçiliyi ilə məhdudlaşmırdı. Əlifba islahatı da gündəmdə olan əsas məsələlərdən biri idi. XIX əsrdə Mirzə Fətəli Axundzadənin başladığı əlifba islahatı ideyaları XX əsrin əvvəllərində də aktuallığını saxlayırdı. Xüsusilə latın əlifbasına keçid məsələsi geniş müzakirə olunurdu.
1919-cu il martın 21-də Nazirlər Şurasının qərarı ilə ərəb əlifbasının islahatı üzrə xüsusi komissiya yaradıldı. Komissiyanın fəaliyyətində dövrün tanınmış ziyalıları iştirak edir, yeni əlifba layihələri üzərində iş aparılırdı. Bu prosesdə maarifçi və publisist Fərhad Ağazadənin xüsusi xidmətləri olmuş, o, mətbuatda dərc olunan silsilə məqalələri ilə dil və əlifba islahatlarının vacibliyini əsaslandırmışdı.
1918-ci il iyunun 27-də qəbul edilən dövlət dili haqqında qərar Azərbaycan tarixində təkcə hüquqi sənəd deyil, həm də milli özünüdərkin və dövlətçilik düşüncəsinin mühüm simvolu kimi qiymətləndirilir. Bu qərar sonrakı dövrlərdə ölkədə milli dil siyasətinin formalaşmasına zəmin yaratmış, Azərbaycan dilinin dövlət idarəçiliyində, təhsildə, orduda və ictimai həyatda mövqeyinin möhkəmlənməsinə təkan vermişdir.
Bu gün, qərarın qəbulundan 108 il sonra da 27 iyun Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi təsbit olunduğu əlamətdar tarixlərdən biri kimi xatırlanır və milli dövlətçilik irsinin mühüm səhifələrindən hesab edilir.
Xanım Aydın
