Hər bir şəhərin öz dili var: bəziləri memarlığı ilə danışır, bəziləri musiqisi ilə. Keçmiş Bakı isə ən çox geyimləri və küçə ritualları ilə danışırdı. Xüsusilə 20-ci əsrin ortalarından etibarən Bakı küçələri, sadəcə insanların bir yerdən başqa yerə getdiyi keçidlər deyil, özünəməxsus qaydaları, yazılmamış qanunları olan açıq səma altındakı podiumlar idi. Bu podiumun mərkəzi isə birmənalı olaraq “Tarqovı” (Nizami küçəsi) idi.
Gəlin zaman maşınına əyləşib, o dövrün Bakısının qoxusunu, parıltısını və geyim fəlsəfəsini vərəqləyək.
“Tarqovı” – Bakının canlı vitrini
Bakıda “Tarqovıya çıxmaq” adi bir gəzinti deyildi; bu, sosial bir ritual, özünü təqdimetmə sənəti idi. İnsanlar bura ev geyimində, yaxud sadəcə “üstümə nəsə atım, çıxım” düşüncəsi ilə gəlməzdilər.
Gəzinti ritualları: Tarqovıda gəzintinin xüsusi bir trayektoriyası və tempi vardı. İnsanlar tələsmədən, aramla, sanki bir-birlərini süzmək və süzülmək üçün addımlayırdılar. “Fəvvarələr meydanı”ndan başlayıb “Pasaj”a tərəf gedən bu xətt boyunca hər kəs bir-birinə salam verir, ayaqüstü kiçik, kübar söhbətlər (bəzən fransız ifadələri qarışdırılmış rus və Azərbaycan dillərində) edilirdi.
Sosial süzgəc: “Tarqovı” həm də gənclərin bir-birini bəyəndiyi, yeni dəb tendensiyalarının müzakirə olunduğu vizual bir qəzet idi. Əgər Bakıda yeni bir geyim tərzi, saç kəsimi və ya ayaqqabı modeli trend olacaqdısa, onun ilk “premyerası” mütləq “Tarqovı”da baş tutmalı idi.
Bakı kişilərinin “ağır” və kübar estetikası
Keçmiş Bakının kişi geyim mədəniyyəti iki fərqli qütbün maraqlı sintezindən ibarət idi: bir tərəfdən Avropa intellektualizmi, digər tərəfdən isə Bakı məhəllələrinin o “ağır”, qətiyyətli kişi xarakteri.
Ziyalı təbəqə: Ağ köynəklər, mükəmməl ütülənmiş şalvarlar və hər zaman parıldayan klassik ayaqqabılar. Yay aylarında belə xəfif kətan pencəklər geyinilərdi. Şlyapalar (fedoralar) və bığ forması bütöv bir imic redaktəsi idi.
“Aerodrom” papaqlar və məhəllə koloriti: Küçə mədəniyyətinin fərqli bir tərəfi isə məşhur “aerodrom” kepkalar, geniş balaqlı şalvarlar və “şustri” ayaqqabılar idi. Bu tərz, Bakı meyxanasının və məhəllə folklorunun geyimdəki təzahürü idi. Hətta qolun altında gəzdirilən təsbeh də bu obrazın aksesuarları sayılırdı.
Bakı xanımlarının zəriflik inqilabı
Bakı xanımları hər zaman SSRİ-nin ən şık və zövqlü qadınları hesab olunurdular. Şərqin abır-həyası ilə Qərbin modernizmini elə zərif birləşdirmişdilər ki, ortaya tamamilə unikal bir “Bakı aristokratiyası” çıxmışdı.
Dərzilərin gizli dünyası: O dövrdə mağazalarda fərqli geyim tapmaq çətin olduğundan, Bakı xanımlarının əsas silahı şəxsi dərzilər idi. İçərişəhərdəki, yaxud Sovetskidəki gizli emalatxanalarda xarici jurnallardan (məsələn, “Burda Moden”) baxılıb tikilən donlar Tarqovını bəzəyirdi.
İpək və ətir: Gəncə ipəyindən, Şəki kəlağayısından ilhamlanan, lakin tamamilə Avropa kəsimli donlar şəhərin vizual vizit kartı idi. Həmin xanımların arxasınca gələn fransız ətirlərinin qoxusu (“Красная Москва” yox, məhz Bakı dənizçilərinin gətirdiyi “Climat” və ya “Chanel”) küləklər şəhərinin havasına qarışırdı.
Saç və makiyaj: Hündür yığılmış saçlar (babettalar), zərif oxlu gözlər və mütləq şəkildə kiçik dikdaban ayaqqabılar. Bakının qumlu və daşlı küçələrində o dabanlar üzərində elə bəstəboy və dik yeriyirdilər ki, bu, dərsliklərdə tədris oluna biləcək bir bədən dili sənəti idi.
“Stilyaqalar” və Bakı cazının geyimə təsiri
60-cı və 70-ci illərdə Vaqif Mustafazadənin rəhbərliyi ilə Bakıda caz musiqisi partlayış edəndə, bu dalğa geyim mədəniyyətinə də sıçradı. Bakının “stilyaqaları” (dəb dəliləri) meydana çıxdı.
Gənclər dar şalvarlar, rəngli və iri xanalı köynəklər geyinir, saçlarını uzun saxlayırdılar. Bu gənclər sovet ideologiyasının bozluğuna qarşı öz rəngarəng geyimləri ilə üsyan edirdilər. Onların əsas toplaşma yeri “Tarqovı”dakı və Bulvardakı kafelər idi. Qərbdən gizli gətirilən vinil vallar, cins şalvarlar (hansı ki, o vaxt “komsomol”un qəzəbinə tuş gəlirdi) Bakı gəncliyinin azadlıq rəmzi idi.
“Pasaj” və “Köhnə Univermaq” – Alış-veriş ritualı
Məqalənin ən koloriti hissəsi bəlkə də bu geyimlərin necə əldə olunması idi. “Tarqovı” həm də ticarət mərkəzi idi.
Məşhur Pasaj və Mərkəzi Univermaq dəb həvəskarlarının məbədi idi. Lakin ən maraqlısı “alt ticarət” – yəni qara bazar idi. Xarici gəmilərin gətirdiyi, xaricdən gələn tələbələrin çamadanlarında gizlədilən paltarlar, kosmetikalar Tarqovının tindəki kafelərində gizlicə satılır və anındaca dəbə çevrilirdi.
İtirilmiş estetikaya nostalgiya
Bu gün Bakı yenə gözəldir, yenə dəbdədir və rəngarəngdir. Lakin indiki qlobal brendlərin eynitipli geyimləri fonunda, keçmiş Bakının o fərdi, dərzi əlindən çıxmış, hər detalında sənət və xarakter olan geyim estetikası üçün qəribə bir nostalgiya yaranır.
Keçmiş Bakı küçələrindəki geyim mədəniyyəti, sadəcə parça parçaları deyil, şəhər insanının özünə, ətrafına və dənizdən əsən o inadkar küləyə qarşı göstərdiyi bir zəriflik ehtiramı idi. “Tarqovı” isə bu ehtiramın hər gün yenidən yazılan qızıl kitabı idi.
Xanım Aydın
