(“Tanrıya məktublar” kitabı əsasında təhlil)
Müasir Azərbaycan poeziyasında Tanrı mövzusu son illərdə xüsusi yer tutur. İnsanın daxili tənhalığını, mənəvi sarsıntılarını və Tanrı ilə münasibətini bu qədər açıq, emosional və üsyankar dillə ifadə edən şairlərdən biri də Bəhruz Niftəliyevdir. Onun “Tanrıya məktublar” kitabında yer alan şeirlər yalnız dini və mistik mətnlər deyil; bunlar insan ruhunun Tanrı ilə dialoqu, bəzən etirazı, bəzən yalvarışı, bəzən də dərdini bölüşmək cəhdidir. Şair Tanrını uzaq və əlçatmaz varlıq kimi deyil, üz-üzə danışmaq istədiyi yaxın bir həmsöhbət kimi təqdim edir.
Bəhruz Niftəliyevin Tanrı mövzusuna yanaşması klassik dini poeziyadan fərqlənir. Burada kor-koranə itaət yoxdur. Əksinə, insanın ağrıları, yorğunluğu, üsyanı və sualları ön plandadır. Şairin “Tanrı, gəl, əyləşək üz-üzə” misrası onun Tanrı ilə münasibətinin mahiyyətini açır. Bu, dua edən insanın deyil, hesablaşmaq istəyən ruhun çağırışıdır. Şair sanki Tanrını göylərdən yerə endirib insan ağrısının qarşısında oturtmaq istəyir:
“Tanrı, gəl, əyləşək üz-üzə,
Aynalar qırılsın.”
“Aynalar qırılsın” ifadəsi burada həm də saxta həqiqətlərin, görünən maskaların dağılması mənasını verir. Şair yeni bir mənəvi başlanğıc axtarır və “Yeni dövran qurulsun” deyərək mövcud dünyanın mənəvi böhranına etiraz edir.
Şairin poeziyasında ən güclü xətlərdən biri Tanrıya qarşı inciklik və sevginin paralel şəkildə ifadə olunmasıdır. “Heyif” şeirində bu hisslər xüsusilə qabarıq görünür. Burada lirik qəhrəman Tanrıdan uzaq düşməkdən qorxur:
“Məni unutma, Tanrı…
Günahlarımı,
Ahlarımı,
Sabahlarımı unut,
Amma sənə inamımı əsla!”
Bu misralarda insanın ən böyük qorxusu açılır – Tanrının onu unutması. Şair üçün günah bağışlanmaya bilər, ağrı yaşana bilər, amma inamın itməsi mənəvi ölüm deməkdir. Maraqlıdır ki, şair burada dini təsəlli də istəmir:
“Dinlə, amma din ilə ovutma…”
Bu fikir Bəhruz Niftəliyev poeziyasının əsas özəlliklərindən biridir. O, hazır qəliblərlə sakitləşmək istəmir; həqiqi mənəvi yaxınlıq axtarır. Şairin Tanrı ilə münasibəti ritual deyil, hiss münasibətidir.
“Tanrıya varmaq – Tanrıya yalvarmaq” şeirində isə üsyankar ton bir qədər yumşalır və yerini ümidsiz bir yalvarışa verir. Burada insanın yorğunluğu, sınmış ruhu və sığınacaq axtarışı ön plana çıxır:
“Mənə ümid verirsən,
inamımı qırma gəl…”
Şair Tanrıya həm sevgili, həm ata, həm də xilaskar kimi müraciət edir. Onun “Gecəm-gündüzüm sən ol” deməsi ilahi eşqin mistik çalarlarını xatırladır. Lakin bu eşq klassik sufizmdəki kimi ilahi vəcd deyil; daha çox ağrı içində Tanrıya sığınan insanın ehtiyacıdır.
Bəhruz Niftəliyevin Tanrı mövzulu şeirlərində cəmiyyət tənqidi də mühüm yer tutur. “Tanrı, tanı bizi” şeirində şair dövrün mənəvi aşınmasını göstərir:
“Hər tərif bir təmənna,
Hər söz qılınca dönüb.”
Burada insanlar arasındakı münasibətlərin saxtalaşması, dostluğun mənfəətə çevrilməsi, doğmaların yadlaşması göstərilir. Şair Tanrıya müraciətlə əslində insanlığın deformasiyasını dilə gətirir. Bu şeir təkcə fərdi hisslərin deyil, sosial ağrının poetik ifadəsidir.
“Tanrı…” şeirində isə şairin üsyanı ən yüksək həddə çatır. Burada o, azadlıq istəyir, hətta Tanrı ilə “ayrılmaqdan” danışır:
“Tanrı, gəl, küsək!
Ürəyimi bağışlayım sənə,
Sən mənə azadlığını ver…”
Bu misralar ekzistensial böhranı xatırladır. İnsan yaşamaqdan yorulub, ölüm və həyat arasında sıxılıb qalıb. Şair Tanrıya “Niyə bir yolluq qəm verdin mənə?” deyə sual verir. Bu artıq dua deyil, insan taleyinə qarşı etirazdır.
Bəhruz Niftəliyev yaradıcılığında Tanrı obrazı klassik ilahi qüdrət simvolundan daha çox insan ruhunun həmsöhbətinə çevrilir. Şair Tanrı ilə danışır, küsür, yalvarır, sorğu-sual edir, hətta mübahisə edir. Onun poeziyasında Tanrı qorxulan deyil, dərd danışılan varlıqdır.
“Tanrıya məktublar” kitabındakı şeirlər göstərir ki, müəllif üçün Tanrı mövzusu yalnız dini məsələ deyil. Bu, insanın özünü, həyatını, ağrısını və mənasını axtarmasıdır. Şairin lirikasında Tanrı – ümidsizlikdə ümid, tənhalıqda sirdaş, üsyanda isə cavab gözlənilən sonsuzluqdur.
Bəhruz Niftəliyevin poeziyası müasir insanın mənəvi vəziyyətini çox canlı şəkildə əks etdirir. Onun Tanrıya müraciətləri əslində insanın öz daxilinə etdiyi müraciətlərdir. Bu şeirlərdə həm ağrı, həm üsyan, həm sevgi, həm də inam yaşayır. Elə buna görə də “Tanrıya məktublar” insan ruhunun poetik etirafıdır.
Xanım Aydın
