Bakının tarixi mərkəzində – İçərişəhərdə – XX əsrin ikinci yarısında Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının Baş Redaksiyasının binası inşa edildi. Bu tikili qədim şəhərin memarlıq mühitinin mühüm elementinə çevrilmiş və formalaşmış şəhərsalma ənənəsinin bir hissəsinə çevrilib.
Bina müasir milli memarlıq üslubunda layihələndirilib. Kompozisiya baxımından “П” şəkilli quruluşa malikdir və əsas korpusun vestibül səviyyəsində yerləşən açıq, yaşıllaşdırılmış ərazi daxili həyət sahəsini yaradır. Binanın həyətinə gedən yol fasadın plastik həllində ifadəli şəkildə əks olunan təntənəli xarici pilləkəndən keçir.
Bütün mərtəbələrdə xidməti otaqlar, redaksiya şöbələri və inzibati ərazilər yerləşdirilmişdi. Ümumi məkan kompozisiyasına maarifçi və yazıçı Həsən bəy Zərdabinin abidəsi də daxil edilib ki, bu da əraziyə əlavə mədəni çalar qatır.
Binanın yerləşdiyi ərazinin tarixi isə daha dərin və dramatikdir. 1860-cı illərdə bakılı tacir və dənizçi Məşədi Məmməd Bağır Ələkbərov burada ikimərtəbəli malikanə tikdirmişdi. Bina barokko üslubunun səciyyəvi nümunəsi idi və öz dövrünün ən möhtəşəm şəxsi tikililərindən sayılırdı. Ayrı-ayrı mənbələrə görə, 1870-ci illərdə Ələkbərov binanı məşhur xeyriyyəçi və neft sənayeçisi ilə adaş olan, lakin həmin milyonçu Tağıyev olmayan digər bir milyonçu, tacir Hacı Zeynalabdin Tağıyevə satmışdı.
Yeni sahib ikinci tacir gildiyasına mənsub idi. Sərt xarakteri və məqsədinə israrla çatmaq bacarığına görə xalq arasında ona “Qatır” Zeynalabdin deyirdilər. 1872-ci ildə, artıq neft bumunun başlanğıcında, ev əsaslı şəkildə yenidən qurularaq daha dəbdəbəli görkəm aldı. Malikanə zəngin dekorativ bəzəyi ilə seçilirdi. Binanın fasadını özündə memarlıq elementlərini əks etdirən kişi fiqurları – atlantlar bəzəyirdi.
O dövrün Bakısı üçün bu, yenilikçi yanaşma idi: şəhər əvvəllər belə plastik dekor görməmişdi. İnteryerlər isə yüksək keyfiyyətli işləməsi ilə diqqət çəkirdi – incə stükko naxışları, kaşılı sobalar, bədii üslubda işlənmiş parket zənginlik və təntənə atmosferi yaradırdı. Ev məhəllənin memarlıq dominantına çevrilmişdi – yoldan keçənlər onun ifadəli fasadına istər-istəməz nəzər salırdılar.
Xalq arasında gəzən rəvayətlərə görə, 1918-ci ilin faciəli hadisələri zamanı bina sahibinin oğlu Hənifə Tağıyev xeyli miqdarda silah-sursat alaraq onları İçərişəhər sakinlərinə vermiş, bununla da daşnak-bolşevik dəstələrinin qalaya daxil olmasının qarşısını almağa çalışıb.
Ehtimal edilir ki, məhz tarixin bu səhifəsi sonradan sovet dövründə binanın sökülməsi qərarının verilməsinə səbəb olub. Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra evin funksiyası dəyişdi. Birinci mərtəbədə ayaqqabı emalatxanası fəaliyyət göstərirdi, daha sonra bina zabit yataqxanası kimi istifadə olundu. 1950-ci illərə qədər burada bir neçə ailə yaşayırdı.
1950-ci illərdə malikanə söküldü. Barokko memarlığının nadir nümunəsi beləliklə yoxa çıxdı. Sahə uzun müddət – 1970-ci illərin sonunadək – boş qaldı. Bir müddət ərazi faktiki olaraq tullantı sahəsi kimi istifadə olunurdu.
Yeni tikinti ərəfəsində arxeoloji tədqiqatlar aparıldı və binanın təməlində əhəngdaşı qayası aşkar edildi. Sonradan yeni bina məhz bu təbii qaya üzərində inşa edildi. Beləliklə, dağıdılmış malikanənin yerində Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının redaksiya binası ucaldıldı. O, müasir memarlıqla milli formaların sintezinin nümunəsinə və ərazinin yeni mədəni dominantına çevrildi.
Bu ünvan İçərişəhərdə bir neçə tarixi mərhələdən keçib: neft bumu dövrünün (Azərbaycanın dünya neft hasilatının mərkəzinə çevrildiyi, sürətli sənayeləşmənin baş verdiyi dövr) tacir malikanəsi, XX əsrin əvvəllərinin siyasi gərginlikləri, sovet transformasiyası və söküntü, arxeoloji araşdırma və ensiklopediya binasının inşası.
Bu məkanın tarixi özündə Bakı şəhərinin təkamülünü əks etdirir ki, bu da neft bumunun tacir şəhərinin sovet mədəni-inzibati mərkəzinə çevrilməsi dövrünü əhatə edir. Sahiblər, üslublar və funksiyalar dəyişdi, fasadlar və interyerlər yoxa çıxdı. Məkan isə yaşamaqda davam etdi, dövrlər arasında əlaqəni qoruyub saxladı. Onun xüsusi dəyəri də bundadır: bu məkan özünün tarixi izlərini itirməyən, sadəcə yeni memarlıq formalarında yenidən doğulan bir şəhərin yaddaşı kimi Bakının transformasiyalarının səssiz şahidi olaraq qalır.
Hacı Cavadov
