Füzuli küçəsi 15 ünvanında yerləşən “Metallist” yaşayış binası, hansl ki xalq arasında daha çox “Beşmərtəbə” adı ilə tanınır, memarlar Finşteyn və Şuşerovun layihəsi əsasında inşa edilib. Bu bina sadəcə yaşayış evi deyil, Bakı memarlığı tarixində mühüm mərhələ olub. 1930-cu illərdə o, paytaxtın ilk seksiyalı yaşayış binalarından biri sırasına daxil oldu və Bakının funksionallıq, rasional planlaşdırma və kollektiv məişət prinsiplərinə əsaslanan kütləvi sənaye tipli mənzil tikintisinə keçidini təcəssüm etdirdi. Başqa sözlə, bina rahatlıq, qənaətlilik və ümumi məkan anlayışını ön plana çəkən yeni şəhərsalma ideologiyasını əks etdirirdi.
Binanın təməli 28 aprel 1930-cu ildə — sovet hakimiyyətinin qurulmasının onuncu ildönümündə qoyulub. Tikintini metallurgiya sənayesində çalışan fəhlələr və ustalar şəxsi vəsaitlərini, səylərini birləşdirərək öz ailələri üçün öz əlləri ilə başlamışdılar. Təməl daşı altına xatirə qeydi olan kapsul yerləşdirilmişdi – bu, gələn dövrün və sabaha inamın rəmzi idi. Atılan addım ümid və gələcəyə inamın bir növ bəyanatı kimi qəbul olunurdu.
Tikinti işləri üç il davam etdi və 1933-cü ildə 210 mənzil üçün nəzərdə tutulan bina istismara verildi. Yeni bina dərhal böyük maraq doğurdu: uzaq rayonların sakinləri memarlıq sahəsindəki yeniliyi görmək üçün xüsusi olaraq bura gəlirdilər. Məhz buna görə də onun xalqın yaddaşında “Beşmərtəbə” (beş mərtəbəli bina) kimi möhkəmləndi.
Tipoloji baxımdan bina seksiyalı yaşayış quruluşuna malikdir: müstəqil girişləri və pilləkən qəfəsləri olan bir neçə blok vahid kompozisiyada birləşdirilib. Mənzillərin planlaşdırılması rasional və düşünülmüş şəkildə işlənib, beşmərtəbəli binanın hündürlüyü isə o dövr üçün nadir hesab olunurdu Fasad sərt və lakonik üslubda həll edilib; pəncərələrin şaquli ritmi seksiyalara bölünməni vurğulayır və konstruktiv məntiq hissini gücləndirir.
Konstruksiyada kərpic hörgü ilə yanaşı dəmir-beton örtüklərdən istifadə olunub, təməl isə yeraltı konturla əlavə olaraq möhkəmləndirilib. Bina pilləkən qəfəsləri, zirzəmilər və ümumi anbarlar kimi məkanların kollektiv istifadəsi nəzərə alınaraq layihələndirilmişdi ki, bu da dövrün ruhuna uyğun idi.
Beşmərtəbənin qarşısındakı Füzuli meydanı müxtəlif illərdə Bazar, Quba və Dimitrov meydanı adları ilə tanınıb, uzun müddət şəhərin əsas nəqliyyat qovşağı və mühüm ticarət mərkəzi rolunda çıxış edib. Yaxınlıqda səs-küyü ilə diqqət cəlb edən şərq üslubunda bazar yerləşirdi, lakin XX əsrin əvvəllərinə doğru bu ərazi antisanitariya və kriminal hallar ocağına çevrildi. 1903-cü ildə bazarın ləğv edilməsi və karvansaranın sökülməsi barədə qərar qəbul olunub. Boşalmış ərazi yeni dövrün memarlıq ideyalarının həyata keçirilməsi üçün meydançaya və şəhərsalma yenilənməsinin simvoluna çevrildi.
Gələcək binanın yerində əvvəllər maarifçi və tarixçi Abbasqulu ağa Bakıxanovun qızı Tuğra xanıma məxsus bir mərtəbəli karvansara yerləşirdi. Beləliklə, bu binanın yerləşdiyi ərazi inqilabdan əvvəlki dövrlə sovet mərhələsini birləşdirən dərin tarixi köklərə malikdir.
2008-ci ildə “Beşmərtəbə” yenilənmiş görkəmdə təqdim olundu. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev ailə üzvləri ilə birlikdə paytaxtın Füzuli meydanına gələrək aparılan təmir və bərpa işləri ilə tanış oldular. Prezidentə məlumat verildi ki, yaşayış binasında həyata keçirilən işlər Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti tərəfindən görülüb.
Bu gün “Beşmərtəbə” Füzuli küçəsi 15 ünvanında yerləşən adi yaşayış binası olmaqdan əlavə, Bakının mühüm memarlıq orientiri kimi qalır. O, sahənin inqilabdan əvvəlki keçmişindən erkən sovet modernizmi dövrünə və şəhərin sonrakı yenilənmə mərhələlərinə qədər müxtəlif tarixi qatları bir-biri ilə bağlayır. Onillikləri, ideologiyaların və şəhərsalma prioritetlərinin dəyişməsi dövrünü arxada qoyan bina öz simvolik əhəmiyyətini qoruyub saxlayıb, şəhər yaddaşının bir hissəsi və paytaxtın memarlıq təkamülünün canlı şahidi kimi mövcudluğunu davam etdirir.
Hacı Cavadov
