Azərbaycan rəssamlığı zəngin tarix və dərin mənəvi qatlarla doludur, lakin hər nəsil öz baxışını və yaradıcılıq yanaşmasını gətirir. Nigar Helmi bu ənənəni davam etdirərək həm milli irsi, həm də fərdi ifadəni birləşdirən əsərləri ilə diqqət çəkir. Onun “Qarabağ mirası” və digər silsilələri yalnız tarixi abidələri və mədəniyyət məkanlarını təsvir etmir, həm də onların mənəvi yaddaşını, zamanın izlərini və xalqın iradəsini vizual dil vasitəsilə çatdırır. Nigar Helminin yaradıcılığında forma və faktura, realizm və ekspressiya, sadəlik və mürəkkəblik arasında incə bir balans mövcuddur ki, bu da hər bir əsərin həm estetik, həm də fəlsəfi dəyərini artırır. Məqalənin davamında onun Qarabağ mövzularını necə poetik və bədii dildə təqdim etdiyini ətraflı şəkildə öyrənəcəyik.
Qala divarlarında yaddaşın izi – Şuşanın bədii yaddaşı
Rəssam Nigar Helminin “Qarabağ mirası” silsiləsinə daxil olan bu əsər Azərbaycan mədəniyyətinin simvol məkanlarından biri olan Şuşanı təsvir edir. Tabloda əks olunan qala divarları zamanın, ağrının və dirçəlişin daşıyıcısı kimi təqdim olunur.
Kompozisiyanın mərkəzində monumental qala divarları dayanır. Qədim daşların kobud fakturası, torpaq və oksid çalarlarının üstünlük təşkil etdiyi rəng həlli keçmişin izlərini hiss etdirir. Sarı, qəhvəyi və tünd yaşıl tonların vəhdəti həm təbiətin, həm də tarixin bir-birinə qarışdığını göstərir. Divarların üzərindəki işıq-kölgə oyunu zamanın axarını vizuallaşdırır, sanki hər daş bir xatirədir.
Əsərdəki tağvari giriş xüsusi semantik yük daşıyır. Açıq və işıqlı görünən keçid ümidi, qayıdışı və gələcəyə açılan yolu simvolizə edir. Rəssam burada təkcə fiziki məkana deyil, mənəvi dönüşə işarə edir. Qala divarlarının möhkəmliyi isə xalqın sarsılmaz iradəsinin rəmzi kimi oxunur.
Ön plandakı yaşıllıq və torpaq yollar kompozisiyaya dinamika qatır. Təbiət burada dağıntının əksinə olaraq həyatın davamlılığını ifadə edir. Yaşıl çalarların torpaq rəngləri ilə harmoniyası “yaralanmış, amma yaşayan torpaq” ideyasını gücləndirir.
Rəng həllinə diqqət yetirdikdə görürük ki, rəssam realizmlə ekspressiv toxunuşları birləşdirir. Fırça hərəkətləri sərbəst və enerjilidir. Faktura qalındır, bu da qala divarlarının ağırlığını və monumental təsirini artırır. Əsərdə romantik pafos yoxdur; əksinə, sakit, düşüncəli və ləyaqətli bir yanaşma hiss olunur.
Varazqun məbədi bədii interpretasiyada
Rəssam “Varazqun məbədi” əsərində tarixi-memarlıq abidəsini zamanın içindən keçib gələn yaddaş məkanı kimi təsvir edir. Bu tablo ilk baxışda monumental sakitlik təsiri bağışlayır. Kompozisiyanın mərkəzində yerləşən qədim tikili torpaq rənglərinin intensivliyi ilə ön plana çıxarılır. Qırmızı-kərpic və oxra çalarları daşın köhnəliyini, zamanın aşındırıcı izlərini vurğulayır. Rəssam fakturanı qalın boya qatları ilə quraraq tikilinin fiziki ağırlığını hiss etdirir.
Məbədin tağvari girişi kompozisiyanın semantik mərkəzidir. Qaranlıq keçid məkanın sirrini, daxili qatlarını və tarixin gizli yaddaşını simvolizə edir. İşıqla qaranlığın kontrastı burada fəlsəfi qarşıdurmadır: keçmiş və bu gün, dağıntı və dirçəliş, sükut və yaddaş. Fon hissəsində səmanın boz-mavi, dumanlı təsviri xüsusi emosional atmosfer yaradır. Səma sakitdir, lakin ağırdır — sanki baş vermiş hadisələrin səssiz şahididir. Ön plandakı yaşıl tonlar isə torpağın həyat enerjisini göstərir. Təbiət burada məhv olmur; əksinə, daşların ətrafında yenidən nəfəs alır. Bu detal “Qarabağ mirası” konsepsiyasının əsas ideyasını gücləndirir: irs dağıla bilər, lakin silinmir. Əsər sənədli təsvir deyil, hiss edilən tarixdir.
Dağıntı içində ləyaqət – Natəvanın evinin bədii yaddaşı
“Qarabağ mirası” silsiləsində xüsusi emosional yük daşıyan əsərlərdən biri də “Xurşidbanu Natəvanın dağıdılmış evi”nə həsr olunmuş tablodur. Bu əsər milli mədəniyyətin yaralanmış yaddaşının vizual ifadəsidir.
Kompozisiyada dağıntıya məruz qalmış bina ön plana çəkilir. Divarların qopmuş səthi, aşınmış kərpic tağ, boş pəncərə gözləri – bütün bu detallar itkinin və səssizliyin simvoluna çevrilir. Xüsusilə tağvari giriş hissəsi diqqət çəkir. Sanki bu qapıdan artıq nə şeir səsi gəlir, nə də həyat nəfəsi.
Rəng həllində torpaq və qəhvəyi çalarlar dominantdır. Bu tonlar həm torpağa bağlılığı, həm də zamanın sərt izlərini vurğulayır. Səmanın açıq mavi rəngi isə kompozisiyada kontrast yaradır. Bu kontrast dağıntı ilə ümid arasında vizual dialoq qurur. Rəssam burada ümidsizlik yaratmır; əksinə, xarabalığın fonunda belə səmada işıq saxlayır. “Natəvanın dağıdılmış evi” əsəri tamaşaçıya emosional təsir göstərir. O, nostalji yaratmır; o, düşünməyə vadar edir. Bu tablo sual verir: mədəniyyət məhv edilə bilərmi, yoxsa o, sənətin içində yenidən doğulur?
“Yuxarı Gövhər Ağa” Məscidi – Qarabağ mirasının bədii təcəssümü
“Yuxarı Gövhər Ağa” məscidinə həsr olunmuş əsərinin mərkəzində məscidin iki minarəsi yerləşdirilmişdir. Minarələr dik və möhkəm formada təsvir olunaraq güc, sabitlik və davamlılıq rəmzi kimi çıxış edir. Rəssam kompozisiyanı elə qurub ki, tamaşaçının diqqəti ilk növbədə bu memarlıq elementlərinə yönəlir.
Sağ tərəfdə yerləşən çiçəkli ağaclar və yaşıllıq kompozisiyaya dinamika və canlılıq qatır. Bu təbiət elementləri insan ruhunun yenilənməsini və həyatın davamlılığını simvolizə edir. Ön plandakı torpaq və divar elementləri isə zamanın izlərini, keçmişin şahidliyini ifadə edir. Rəssam əsərdə əsasən sakit və harmonik rənglərdən istifadə etmişdir. Torpaq tonları, açıq səma rəngləri və yaşıl çalarlar kompozisiyada balans yaradır. Çəhrayı güllər isə ümumi koloriti zənginləşdirərək əsərə emosional çalar əlavə edir. İşığın minarələr üzərinə yönəlməsi onların müqəddəs və mərkəzi mövqeyini vurğulayır. Bu işıqlandırma həm də mənəvi oyanışı və ümid hissini ifadə edir. Əsər Qarabağın tarixi-mənəvi irsinin bədii salnaməsi kimi dəyərləndirilə bilər. Rəssam memarlıq abidəsini milli kimliyin, yaddaşın və ruhun daşıyıcısı kimi təqdim edir. Bu tablo tamaşaçıya təkcə estetik zövq vermir, eyni zamanda onu düşünməyə, keçmişi xatırlamağa və gələcəyə ümidlə baxmağa sövq edir.
“Qarabağ Dirçəlişi”: Təbiət və ruhun yenidən doğuluşunun bədii təcəssümü
Nigar Helminin “Qarabağ Dirçəlişi” adlı əsəri müasir Azərbaycan rəssamlığında xüsusi yer tutan nümunələrdən biridir. Bu tablo Qarabağın təbiət mənzərəsini təsvir etməklə yanaşı, onun mənəvi və tarixi yenilənməsini simvolik şəkildə təqdim edir. Uzun illər işğal altında qalmış Qarabağ torpaqları azadlıqdan sonra tədricən bərpa və dirçəliş mərhələsinə qədəm qoyub. Bu proses təkcə şəhər və kəndlərin yenidən qurulması ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda xalqın yaddaşının, ruhunun və milli kimliyinin yenilənməsi ilə müşayiət olunur. “Qarabağ Dirçəlişi” əsəri məhz bu tarixi mərhələnin bədii salnaməsi kimi dəyərləndirilə bilər. Rəssam təbiət mənzərəsi vasitəsilə Qarabağın yenidən nəfəs aldığını, həyatın bu torpaqlara qayıtdığını göstərir.
Əsərin əsas kompozisiya xəttini dalğavari şəkildə uzanan dağ silsilələri və geniş vadilər təşkil edir. Ön və orta planlarda yerləşən yaşıl-sarı çəmənliklər tamaşaçını dərinlik hissi ilə qarşılayır. Arxa plandakı dağlar isə kompozisiyaya monumental xarakter verir.
Rəssam perspektivi ustalıqla quraraq baxış nöqtəsini təbiətin qoynuna yönəldir. Bu yanaşma tamaşaçıda sanki Qarabağın genişliklərində addımlamaq hissi yaradır. Kompozisiya sakit, balanslı və ahəngdar qurulub. Əsərin əsas ideyası dirçəliş, ümid və davamlılıqdır. Rəssam Qarabağı kədər və dağıntı prizmasından deyil, gələcəyə yönəlmiş işıqlı baxış bucağından təqdim edir. Bu yanaşma tamaşaçıya pozitiv enerji ötürür və milli qürur hissini gücləndirir.
Tablo eyni zamanda insanla təbiət arasındakı harmoniyanı da ön plana çıxarır. Burada Qarabağ yalnız tarixi məkan deyil, canlı və nəfəs alan bir varlıq kimi təqdim olunur.
Xanım Aydın
