Bəzən tarixi güllələr və yürüşlər deyil, səs tembri, pauza və dəqiq vurğu yaradır. Bəzən bir dövrün taleyini xəritə qarşısında duran general yox, mikrofon arxasındakı bir insan dəyişir.
Baki-baku.az xatırladır ki, İkinci Dünya müharibəsi illərində milyonlarla insan üçün belə bir insan məhz Yuri Levitan olmuşdu — səsi bütöv bir döyüş bölməsi qədər güclü qəbul edilən adam.
Sovet radiosunun gələcək simvolu 1914-cü ildə Vladimirdə, dərzi ailəsində anadan olub. O, əvvəlcə diktor olmağı xəyal etmirdi: yeniyetməlik illərində aktyor olmaq istəyirdi və buna görə 1920-ci illərin sonlarında Moskvaya teatr məktəbinə daxil olmağa getmişdi. İmtahanlardan keçə bilmədi, lakin təsadüf onu Radio Komitəsinə gətirdi.
Orada da gənci qəbul etmədilər — nitqində açıq-aydın hiss olunan qüsuru ona mane oldu. Levitan təslim olmadı. Radio binasında qaldı, yardımçı otaqlarda gecələdi, saatlarla nəfəsini və intonasiyasını məşq etdi, qəzetləri və bədii mətnləri ucadan oxudu. Əslində, o, özünü yenidən — peşəkar bir səs kimi yaratdı.
Həlledici an gecə vaxtı baş verən bir əvəzləmə oldu: Levitanın efirdə “Pravda” qəzetinin baş məqaləsini oxuması tapşırıldı. Verilişi təsadüfən İosif Stalin dinlədi. Səs ona son dərəcə ifadəli, toplanmış və təsirli gəldi. Elə həmin andan Yuri Levitan ölkənin baş diktoruna çevrildi — heç bir müsabiqə, kastinq və rəsmi qərar olmadan.
1940-cı illərin əvvəllərinə artıq bütün ölkə onun səsini tanıyırdı. Amma əsl tarixi missiya 22 iyun 1941-ci ildə başladı. Günorta saatlarında nasist Almaniyasının hücumu barədə xəbəri məhz Levitan elan etdi. Sonralar xatırlayırdı ki, ilk saniyələrdə oxumağa davam edə bilməmişdi — boğazında düyün yaranmışdı. Lakin bu pauza cəmi bir an çəkdi.
Həmin gündən etibarən ən vacib məlumatların hamısı — döyüşlər, əks-hücumlar, şəhərlərin azad edilməsi, Ali Baş Komandanın əmrləri — yalnız onun səsi ilə səslənirdi. O, dövlətin akustik simvoluna çevrildi. Alman kəşfiyyatı bu fenomenin əhəmiyyətini tez başa düşdü. Tarixçilərin sözlərinə görə, Adolf Hitler Levitanı şəxsi düşmənlər siyahısına salmış, onu bir çox hərbi rəhbərlərdən də yuxarıda yerləşdirmişdi. Diktorun ələ keçirilməsi və ya məhv edilməsi üçün 100–200 min reyxsmark mükafat təyin edilmişdi.
Moskvada xüsusi təhlükəsizlik tədbirləri görülürdü. Levitan daim qorunurdu, zahiri görünüşü gizli saxlanılırdı, studiyalar maskalanır, bəzən efir yeraltı məkanlardan aparılırdı. Hətta radio komitəsinin daxilində belə hamı onun necə göründüyünü bilmirdi. Bu isə fantastikdən tutmuş gülməliyə qədər saysız-hesabsız şayiələrin yaranmasına səbəb olmuşdu.
1941-ci ilin payızında alman radiostansiyaları Levitanın guya bombardman zamanı həlak olduğunu bildirdilər. Bir neçə dəqiqə sonra sovet efiri bu xəbəri elə onun öz səsi ilə təkzib etdi. Həqiqətən də bomba studiyanın yaxınlığına düşmüşdü, lakin partlamamışdı.
Levitanın paradoksu ondadır ki, o, heç vaxt ön cəbhədə olmamışdı, amma psixoloji baxımdan hər döyüşün mərkəzində idi. Onun vəzifəsi son dərəcə dəqiq idi: emosiyalar əlavə etməmək, hadisələri şişirtməmək, nitqi bəzəməmək. Yalnız faktlar, yalnız rəsmi formulyasiya. Məhz bu təmkin maksimum etibar yaradırdı.
Müharibə sona yaxınlaşanda Kremldə zarafat edirdilər: qələbə Levitan onu elan edəndə gələcək. Elə də oldu. 1945-ci il mayın 9-na keçən gecə o, Almaniyanın qeyd-şərtsiz təslim olması barədə məlumatı oxudu. Milyonlarla insan onu ayaq üstə, küçələrdə, səsgücləndiricilərin qarşısında, göz yaşları və sükut içində dinləyirdi.
Müharibədən sonra Levitan radio və televiziyada fəaliyyətini davam etdirdi. O, hökumət məlumatlarını oxuyur, təntənəli yayımları aparır, sənədli filmləri səsləndirirdi. Bununla yanaşı, son dərəcə təvazökar, ictimai diqqətə can atmayan bir insan olaraq qalırdı.
Həmkarları onu mehriban, yumşaq xasiyyətli, hər zaman köməyə hazır biri kimi xatırlayırdılar. Gündəlik həyatda o, “dövrün polad səsi” obrazından çox uzaq idi — sadə söhbətləri sevər, zarafat edər, tanımadığı bir əməkdaşa belə əlavə sual vermədən borc pul verə bilərdi.
Yuri Levitan 1983-cü ildə vəfat etdi. Lakin onun səsi bu gün də arxiv yazılarında, dərsliklərdə, filmlərdə və muzey ekspozisiyalarında yaşayır. XX əsrin tarixində çox silah olub. Bəziləri atəş açıb, bəziləri partlayıb. Amma biri danışıb. Və onun gücü desibellərlə yox, insanlara aşıladığı inamla ölçülüb.
Hacı Cavadov
