Bakı körfəzi qədimdən Xəzər dənizinin naviqasiya baxımından ən mürəkkəb sahələrindən biri sayılır. Hələ inqilabdan əvvəlki illərdə dənizçilər deyirdilər ki, burada “dəniz gözü aldatmağı sevir”. Xəzər tərəfdən qalxan tez-tez və sıx dumanlar dəfələrlə qəribə müşahidələrə səbəb olmuş və Bakı dəniz əfsanələrinin xüsusi bir qatını formalaşdırıb.

Baki-baku.az xatırladır ki, XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəllərində Bakı limanında çalışan kapitanlar və lotsmanlar körfəzə girişdə qeyri-adi vizual hadisələri dəfələrlə xatırladıblar — dumandan peyda olub izsiz yoxa çıxan gəmilər.

Keçmişdən gələn siluetlər

Dənizçilər xarıtlayırlar ki, sübh çağı və ya gün batmazdan əvvəl üfüqdə gəmilərin qaranlıq konturları görünürdü. Elə bil onlar limana doğru əmin addımlarla irəliləyir, yolu əzbər bilirdilər. Dirəklər, korpuslar, bəzən isə zəif işıq parıltısı seçilirdi. Lakin duman bir az da sıxlaşan kimi gəmi yox olurdu.

Köhnə lotsmanlar danışırdılar ki, bəzən bu siluetlər keçmiş dövrlərin yelkənli gəmilərini xatırladırdı, sanki duman çoxdan yox olmuş gəmilərin obrazlarını yenidən dənizə qaytarırdı.

Elm ilə dəniz inancı arasında

Müasir tədqiqatçılar bu cür hadisələri fata-morqana effekti ilə – temperatur fərqi və yüksək rütubət zamanı yaranan mürəkkəb atmosfer miraqları izah edirlər. Bakı körfəzi öz dayazlığı və xüsusi mikroiqlimi ilə həqiqətən də belə optik illüziyalar üçün əlverişlidir.

Lakin dənizçilər çox vaxt bunu başqa cür qəbul edirdilər. Onların təsəvvüründə duman sadəcə təbiət hadisəsi deyil, dənizin bir növ “yaddaşı” idi və burada əks olunurdu:

• sahilə çata bilməmiş gəmilər;
• fırtınalarda həlak olmuş gəmilər;
• müharibələr və fəlakətlərlə yarımçıq qalmış reyslər.

İnanılırdı ki, Xəzər duman içində “xatırladıqlarını göstərir”.

Təhlükəli romantika

Bu cür ilğımlar dəfələrlə real naviqasiya səhvlərinə səbəb olub. Arxiv mənbələrində kapitanların xəyalı siluetlərə yönələrək kursu dəyişdiyi hallar qeyd olunur. Bu isə qəzalar və gəmilərin dayazlığa oturması ilə nəticələnirdi.

Məhz bu cür hadisələrin ardınca XX əsrin əvvəllərində Bakıda lotsman xidməti xeyli gücləndirilib, mayaklar modernləşdirilib və duman zamanı gəmilər üçün əlavə səs siqnalları tətbiq olunub.

Şəhərin bir parçasına çevrilmiş əfsanə

Zamanla yoxa çıxan gəmilər haqqında hekayələr Bakı şəhər folklorunun bir hissəsinə çevrildi — təmkinli, lakin dəniz romantikası ilə dolu. Bu hekayələr kapitanlardan kapitanlara, atadan oğula ötürülür və Xəzərin reallıqla illüziyanın tez-tez yanaşı addımladığı bir dəniz obrazını formalaşdırırdı.

Bu gün də qalın duman Bakı körfəzinə çökəndə dənizçilər deyirlər ki, belə anlarda dəniz sanki köhnə səhifələrini açır — və üfüqdə yolunu çoxdan başa vurmuş gəmilər görünə bilər.

Murad Muxtarov