Əgər Fransa və ya İngiltərənin tarixi filmlərinə baxmısınızsa, yəqin ki, dəbdəbəli evlərdə şairlərin, siyasətçilərin, rəssamların və dünyəvi cəmiyyət nümayəndələrinin bir araya gəldiyi səhnələri xatırlayırsınız. Onlar sadəcə şam etmirdilər, ədəbi gecələr təşkil edir, şeirlər oxuyur, fəlsəfi və siyasi ideyaları müzakirə edir, kiçik teatr səhnəcikləri qururdular. Bu toplantılar salonlar adlanırdı və onlar sadə əyləncədən qat-qat artıq məna daşıyırdı: söhbət, kitab və incəsənət vasitəsilə mədəniyyət və ictimai fikir formalaşır, cəmiyyətin intellektual və mənəvi istiqamətləri müəyyən edilirdi.
Ədəbi salonlar klassik mənada XVII əsrdə Fransada yaranmışdı. Bunlar siyasət, ədəbiyyat və fəlsəfənin müzakirə edildiyi qapalı “dairələr” idi. Neapol Universitetinin professoru Benedetta Kraveri bu dövrü “söhbət əsri” adlandırır: hazırcavab, məntiqli və zərif danışmaq Avropa elitası üçün əsas sosial bacarıq sayılırdı. Ədəbiyyatşünas Yekaterina Averyanova isə vurğulayır ki, insanlar salonlara öz əsərlərini nümayiş etdirmək üçün deyil, fikir və ideya mübadiləsi aparmaq üçün gəlirdilər.
İlk məşhur salonlardan biri markiza de Rambuyenin “Mavi salonu” idi. Burada qadın sadəcə məkanın bəzəyi deyil, söhbətin bərabərhüquqlu iştirakçısı idi. Azad atmosfer salonları yeni ideyaların laboratoriyasına çevirirdi: sosial mənşə müvəqqəti olaraq arxa plana keçirdi, əsas dəyər ağıl, söz mədəniyyəti və intellekt olurdu. Məhz burada qadının söhbətin gedişinə və cəmiyyətin mədəni inkişafına təsir göstərə bildiyi yeni ünsiyyət modeli formalaşırdı.
XIX əsr Rusiyasında da zadəgan evləri intellektual və mədəni həyatın mərkəzinə çevrilmişdi. Bu gecələrdə kitablar, musiqi və fəlsəfə müzakirə olunur, salonun qadın sahibəsi isə söhbətin istiqamətini müəyyən edir, ab-havanı və zövqü formalaşdırırdı. Lev Tolstoyun “Anna Karenina” romanında bu cür toplantıların rolunu açan bir səhnə var:
Oblonskaya: “Bəs sən nə düşünürsən, Katenka, bizim axşamlar haqqında? Hamı deyir ki, Peterburq yığıncaqları boş söhbətdən ibarətdir”.
Anna: “Məncə, nə danışıldıgı yox, kimin danışdığı və insanın necə dinləməyi bacardığı daha önəmlidir”.
Stiven: “Bu doğrudur. Bəzən məhz bu cür axşamlar sonradan qərarlara və dünyəvi həyata təsir edən fikirləri formalaşdırır”.
Oblonskaya: “Elə buna görə də salon sahibəsi olan qadın bu qədər vacibdir. O, söhbəti aparır, müxtəlif status və baxışlara malik insanları bir masa arxasında birləşdirir”.
Oxşar ənənələr XIX əsr Azərbaycanında da mövcud idi. Şuşada şairə Xurşidbanu Natəvanın rəhbərliyi ilə fəaliyyət göstərən “Məclisi-üns” ədəbi məclisi yaranmışdı. Burada şairlər, musiqiçilər və sənətsevərlər toplaşır, klassik və müasir ədəbiyyatı müzakirə edir, poetik deyişmələr aparır, fikir mübadiləsi edirdilər. Natəvan gənc istedadları ruhlandırır, onların yaradıcılığını dəstəkləyir və bu icmanın mərkəzinə çevrilirdi.
Onun fəaliyyəti yalnız ədəbiyyatla məhdudlaşmırdı. Natəvan Şuşada su kəməri çəkdirir, məktəbləri dəstəkləyir, ictimai oxular, konsertlər və musiqili gecələr təşkil edirdi. Məclis təkcə ədəbi deyil, eyni zamanda sosial mərkəzə çevrilmişdi — mədəniyyət şəhərin həyatını formalaşdırır, insanlara ümid və ilham verirdi.
Bu gün bütün bunlar bizə xatırladır ki, mədəniyyət yalnız institutlarda və universitetlərdə yaranmır. O, insanların bir araya gəldiyi, fikirlərini bölüşdüyü, bir-birini öyrətdiyi və ruhlandırdığı məkanlarda formalaşır. Natavan kimi qadınlar belə icmaların ürəyi ola bilirdilər — ideyaları yönləndirir, gəncləri dəstəkləyir və yaradıcılıqla, qayğı ilə şəhərin həyatını dəyişirdilər. Hər bir söz, hər görüş, hər konsert və hər kitab gələcək nəsillər üçün iz buraxır.
Ayna Bəxtiyar
