Bu gün Yeni il Bakının şəhər mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsi kimi görünür – işıq saçan küçələr, meydanlarda ucaldılan möhtəşəm yolkalar, bayram ab-havası və möcüzə gözləntisi. Lakin bu bayramın bakılıların qəlbinə gedən yolu uzun, paradoksal və bəzən dramatik olub.
Artıq yüz il əvvəl şəhər yeniil ərəfəsində yaşayırdı, amma ənənələr siyasi dəyişikliklərin, imperiya adətlərinin və mədəni müxtəlifliyin təsiri altında formalaşırdı. Məhz bu tarixdə yeni il yolkası sadəcə bəzək deyil, dövrün güzgüsü, dəbin, statusun və hətta cəsarətin rəmzinə çevrilir.
Rusiya imperiyasında əsas qış bayramı bizə tanış olan 31 dekabr yox, Milad idi. Onun kütləvi şəkildə qeyd olunması I Pyotrun islahatlarından sonra başladı. Pyotr Avropa adətlərinə alışmağı təbəələrinə demək olar ki, zorla qəbul etdirirdi. Maskarad balları, səs-küy, oyunlar və əyləncə “yeni dünya”nı və yeni mədəniyyəti simvolizə etməli idi. Yolka əvvəlcə bayramın əsas atributu deyildi – evlər sadəcə küknar budaqları ilə və ya yerli bitkilərlə bəzədilirdi. Tam mənada bayram ağacı isə daha sonra – imperator I Nikolayın həyat yoldaşı Aleksandra Fyodorovnanın sayəsində yayılmağa başladı. O, alman ənənələrini Rusiya sarayına gətirdi və yolkanı bayramın ayrılmaz hissəsinə çevirdi. Şamlarla bəzədilmiş yolka sehrli görünürdü – və eyni zamanda təhlükəli idi. Tarix həm yanğınları, həm də şamların yandırılmasının demək olar ki, müqəddəs mərasim sayıldığı saray ayinlərini xatırlayır.
Zamanla yolka imperator evinin rəmzindən kütləvi dəbə çevrildi. Əvvəlcə zadəganlar ona heyran qaldı, sonra şəhər sakinləri, daha sonra isə Avropa adətlərinin status və “mədəni inkişaf” əlaməti kimi qəbul edildiyi əyalət şəhərləri. Bu baxımdan Bakı xüsusi bir hadisə idi. Neft, kapital, miqrasiya və mədəni kəsişmələr şəhəri olan Bakı artıq XIX əsrin sonlarında imperiyanın ən kosmopolit məkanlarından birinə çevrilmişdi. Buraya almanlar, polyaklar, ingilislər, isveçlilər axışırdı – onlar üçün Milad yolkası həyatın ayrılmaz hissəsi, nostalji və mədəni kod idi. Şəhərin rus əhalisi də öz ənənələrini qoruyurdu – evlərdə oyuncaqlar, meyvələr, konfetlər və şamlarla bəzədilmiş yolkalar qurulurdu. Altına hədiyyələr qoyulur, uşaqlıqdan tanış olan sehrli bir ab-hava yaradılırdı.
Maraqlıdır ki, azərbaycanlı zadəganlar da tezliklə bu adəti qəbul etdilər – dini rəmz kimi yox, Avropa həyat tərzinin dəbli və prestijli elementi kimi. Formal olaraq müsəlmanlar üçün Milad yad idi, ənənəvi yeni il isə baharla bağlı Novruz sayılırdı. Amma Bakı həmişə formal çərçivələrdən daha geniş düşünürdü. Burada müsəlmanlar xristianları bayramları münasibətilə təbrik edir, xristianlar isə müsəlmanları. Yeri gəlmişkən, yolka Bakıda lüks əşya sayılırdı. Abşeronda küknar ağacları bitmədiyi üçün onları şimal quberniyalarından gətirirdilər. Bəzən isə şam ağacları və ya iynəyarpaqlı budaqlarla əvəz olunurdu. Bu isə baha başa gəlirdi, ona görə də ənənə sadə şəhər sakinlərinin evlərinə yavaş-yavaş daxil olurdu. Kütləvi xarakterini yalnız Birinci Dünya müharibəsindən sonra aldı.
Bakıda ilk “rəsmi” yolkalar Şəhər Dumasında, qubernatorun evində, hakimiyyət nümayəndələrinin, ziyalı ailələrinin və pravoslav ruhanilərinin evlərində qurulurdu. Çox vaxt bu tədbirlər yetimlər və aztəminatlı ailələrin uşaqları üçün təşkil edilirdi – xeyriyyəçilik şəhər mədəniyyətinin vacib hissəsi idi. Doğrudur, bu tədbirlərdə müsəlman uşaqların sayı az idi, qızlar isə demək olar ki, yox dərəcəsində idi – bu, dövrün sosial reallığı idi. Bayram mədəniyyətinin mühüm hissələrindən biri də açıqcalar oldu. Rusiya imperiyasında onlar 1872-ci ildə meydana çıxdı və XIX əsrin sonlarına doğru Bakı parlaq təbrik kartları ilə doldu. Onları hamı alırdı – həm xristianlar, həm də müsəlmanlar. Bu faktın özü şəhərdaxili qarşılıqlı hörmətin simvolu idi.
Bu gün şəhərin Yeni ilə bəzədilməsi ənənəsi yenidən çiçəklənib. Bakı işıqlara qərq olur, küçələr bayram ovqatı ilə dolur, yolka isə artıq nə dini, nə də ideoloji rəmzdir. O, ümumi şəhər kimliyinin bir hissəsinə, açıqlığın, multikulturalizmin və mürəkkəb tarixi yolun yaddaşına çevrilib. Və əsas möcüzə də elə bundadır: başqa torpaqlarda yaranmış bir ənənə imperiyalar, inqilablar və qadağalar yolunu keçərək burada kök salıb və həqiqətən bakılıya çevrilib. Əgər Bakı özgəni özünə çevirməyi bacarırsa, bu təkcə bayramla bağlı deyil – bu, şəhərin xarakteridir.
Hacı Cavadov
