Azərbaycan ədəbi-ictimai fikrinin son yarım əsrlik tarixinə nəzər salsaq, orada Elçin imzasının nə qədər dərin izlər qoyduğunu görərik. May ayının bu günü təkcə bir yazıçının doğum günü deyil, həm də Azərbaycan nəsrinin modernləşmə yolunun bayramıdır. 2025-ci ildə əbədiyyətə qovuşan sənətkar, geridə sadəcə kitablar deyil, bütöv bir estetik məktəb qoyub getmişdir.
Ədəbi mühitdə doğan ziya
13 may 1943-cü ildə Bakıda, klassik ədəbiyyatımızın nəhəngi İlyas Əfəndiyevin ocağında dünyaya göz açan Elçin üçün ədəbiyyat bir tale yazısı idi. Uşaqlığı kitabların əhatəsində keçən gələcək yazıçı, hələ yazıb-oxumağı bacarmadan xəyalında əhvalatlar qurur, gələcək şah əsərlərinin təməlini atırdı. Onun filologiya elmləri doktoru, professor dərəcəsinə qədər yüksələn elmi fəaliyyəti bədii yaradıcılığı ilə hər zaman paralel inkişaf etmiş, onu həm də dövrünün ən güclü ədəbiyyatşünas tənqidçilərindən biri kimi tanıtmışdır.
Hekayədən romana: Janrların təkamülü
Elçin ədəbiyyata 60-cı illər nəslinin ən parlaq nümayəndələrindən biri, “hekayə ustası” kimi daxil oldu. Lakin onun bədii təfəkkürü bir janrın çərçivəsinə sığmırdı: Psixoloji Hekayələri – “Baladadaşın ilk məhəbbəti” və “Beş qəpiklik motosikl” kimi əsərləri ilə o, şəhər mühitinin, xırda insanın böyük daxili dünyasının mənzərəsini yaratdı.
Fəlsəfi-tarixi romanlar: 80-ci illərdə “Mahmud və Məryəm” ilə folklordan fəlsəfəyə körpü saldı. “Ağ dəvə” ilə uşaqlıq yaddaşına, “Ölüm hökmü” ilə isə sovet dövrünün siyasi-ideoloji qatlarına cəsarətli bir baxış nümayiş etdirdi.
Modernizmin Zirvəsi – “Baş”: Yazıçının son dövr yaradıcılığının incisi olan “Baş” romanı, metaforik dili və dərin psixologizmi ilə müasir Azərbaycan postmodernist nəsrinin ən mükəmməl nümunələrindən biri sayılır.
Dövlət xadimi və mədəniyyət Elçisi
Elçin Əfəndiyev yaradıcılığını yüksək dövlət vəzifəsi ilə (1993–2018-ci illərdə Baş nazirin müavini) uğurla sintez edə bilmiş nadir şəxsiyyətlərdəndir. Onun rəhbərliyi ilə keçirilən beynəlxalq simpoziumlar, “Vətən” cəmiyyətindəki fəaliyyəti və UNESCO səviyyəsindəki təmsilçiliyi Azərbaycan mədəniyyətinin dünyaya inteqrasiyasında əvəzsiz rol oynamışdır. Təsadüfi deyil ki, əsərləri ingilis, fransız, alman, çin və ərəb daxil olmaqla onlarla dilə tərcümə edilmiş, Londondan İstanbula qədər dünya səhnələrini bəzəmişdir.
Ölməz irs və əbədi ehtiram
Xalq yazıçısının ssenariləri əsasında çəkilmiş “Arxadan vurulan zərbə”, “Sahilsiz gecə”, “Bağ mövsümü” kimi filmlər Azərbaycan kinofondunun qızıl fonduna daxildir. Onun haqqında yazılan onlarla dissertasiya və tədqiqat işləri Elçin sənətinin hələ uzun illər elmi düşüncənin diqqət mərkəzində olacağından xəbər verir.
“Özümü xatırladığım zamandan yazıram…” – deyən ustad sənətkar, həqiqətən də öz ömrünü xalqının söz xəzinəsinə çevirə bildi.
Bu gün onun doğum günündə biz bir daha dərk edirik ki, Elçin Əfəndiyev sadəcə keçmişin yazıçısı deyil, o, öz əsərləri ilə həm də gələcəyin müasiridir. Birinci Fəxri Xiyabanda uyuyan böyük yazıçının ruhu, onun hər gün vərəqlənən kitablarında, səhnələrdə yaşamağa davam edən pyeslərində və yaddaşlara həkk olunmuş filmlərində şaddır.
Ruhu şad, xatirəsi əbədi olsun!
Xanım Aydın
