Viktoriya və Albertin dillərə dastan sevgisi
Ölümündən əvvəl Viktoriya dəfn mərasimində tabutunun yanında Mirzə Əbdül Kərimin addımlamasını vəsiyyət edir. Bu şərəfə yalnız kral ailəsi üzvləri və ya zadəganlar layiq görülürdülər.
Əbədi sevginin ünvanı olan müqəddəsliklər çoxdur yer üzündə. Mümtaz Mahalın şərəfinə ucaldılan Tac-Mahal Kompleksi, Möminə xatunun eşqinə kərpic-kərpic hörülən “Möminə xatun türbəsi”, Bibixanımın nisgilinə səma incisindən – göy mərmərdən salınan “Bibixanım türbəsi” onlardan ən çox diqqət çəkənidir. Bu abidələrin hər biri türklərin cənnəti ayaqlarının altında saxlayan sevgili xatunlarına sevgisinin göstəricisidir. Dünyada bir abidə də var ki, o sivilizasiyaların, mədəniyyətlərin dialoq, əbədi sevginin hüdudları məlum olmayan ünvanıdı. Sərhəd tanımayan eşqin məskəni olan “Viktoriya və Albert” muzeyi 1852-ci ildə London şəhərində, Böyük Britaniyada qərbli Kraliça Viktoriya ilə şərqli Mirzə Məhəmməd Əbdül Kərimin xatirəsinə quruldu. Dörd milyondan çox eksponatın qorunduğu 145 zalda ziyarətçilərə təqdim olunan təkcə dünya ölkələrinin mədəniyyətini əks etdirən qızıl və zinət əşyaları, keramika məhsulları, müxtəlif geyim nümunələri, çap məhsulları və tayı – bərabəri olmayan məişət əşyaları deyil, dünyanın məşhur memar və rəssamlarının, fotoqraflarının, modelyerlərinin inciləri ilə yanaşı ,burada foto şəkillər, kitablar, musiqi alətləri, İtaliya, Misir, Yunanıstan, Roma, bir sözlə Şərq və Qərb dəyərlərinin inciləri mühafizə olunur, sərgilənir. Odlar Yurdu Azərbaycanın sənət – mədəniyyət incilərinə də ev sahibliyi edən “Viktoriya və Albert” muzeyində klassik Azərbaycan ədəbiyyatı ilə yanaşı, Quba-Şirvan, Gəncə-Qazax, Qarabağ xalçaları, 1539-cu ildə Şah Təhmasibin sifarişi ilə Ərdəbil məhcidi üçün toxunan, “Şeyx Səfi” adı ilə dünyada məşhur olan xalı, 1319-cu ilə aid bürünc cam qorunur.
Ümumbəşəri dəyərlərin xəzinələrindən sayılan “Viktoriya və Albert” muzeyinə gələnlər şübhəsiz ki, hər bir sənət nümunəsində ruhunun bir zərrəsini, hissəsini gördüyü kimi, həm də Viktoriya ilə Albertin din, dil, irq fərqi, yaş həddi tanımayan məhəbbətin kitabını vərəqləyir…
Bu dostluq Viktoriyanın yaxınlarının, saray əyanlarının etirazına səbəb olur
Deyirlər, 1887-ci ildə Böyük Britaniya kraliçası Viktoriyanın taxta çıxmasının 50 illik yubileyi təntənə ilə qeyd olunur. Ziyafət zamanı Viktoriyanın diqqətini masalara xidmət edən, Hindistandan gələn 24 yaşlı Əbdül Kərim cəlb edir. Bunun səbəbi vardı. Rəsmi dövlət tədbirlərində və ziyafətlərdə Kraliçanın üzünə baxmaq qadağan idi, lakin gənc Əbdül Kərim Viktoriyanın nəinki üzünə, cəlbədici baxışlarla gözlərinə baxır. Bu onun diqqətindən yayılmır. Bura qədər Əbdül Kərimin atası bir təbib kimi Kraliçanın rəğbətini qazanmışdı. Əbdül Kərimin bu cəsarətindən sonra o, Kraliçanın qəbuluna dəvət olunur. Əbdül Kərimin düşüncəli baxışları, gözəl nitqi, xətti, eyni zamanda bir neçə dil bilmək qabiliyyəti maraqla qarşılanır. Bundan sonra Əbdül Kərim bütün səfərlərdə Viktoriyanın yol yoldaşına, sirdaşına çevrilir. Kraliça ondan ərəb əlifbası ilə yazmağı və urdu dilini öyrənir. Tezliklə 24 yaşlı gənc “Münşi”, yəni “Mirzə” tituluna yüksəlir. QuraniKərimi əzbərdən bilən Mirzə Əbdül Kərim Kraliçanı İslam dini ilə tanış edir. Əbdül Kərimə olan hörməti sayəsində Kraliça onun bütün ailə üzvlərini Böyük Britaniyaya köçürür. Bu dostluq Viktoriyanın yaxınlarının, saray əyanlarının etirazına səbəb olur. Buna görə hətta yaxınları Viktoriyanı hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaq qərarına gəlirlər. Çünki Mirzə Əbdül Kərim hər dəfə Kraliçadan təbəsində olan ölkələr üçün daha çox imtiyazlar istəyir. Saray əyanları bu məsələlərə etiraz etdik də isə Kraliça onları irqçilikdə ittiham edir.
“Avropanın nənəsi”nin sonsuz sevgisi
Münşi Məhəmməd Əbdül Kərim 1863-cü ildə Hindistanın şimalında, müsəlman ailəsində anadan olmuşdu. Urdu və fars dillərini bilən Mirzə fəaliyyətə atasının feldşer kimi çalışdığı Aqradakı həbsxanada katib olaraq başlamışdı. Aqradan olan həbsxana feldşerinin oğlu “Avropanın nənəsi” adlandırılan Viktoriyanın şəxsi katibinə çevrildikdən sonra sonsuz, hüdudları məlum olmayan bir sevgi dastanı yaranmışdı. Bütün rəsmi və qeyri-rəsmi səfərlərdə Viktoriyanı müşayiət edən Mirzə Əbdül Kərimlə Kraliça arasında 40 yaş fərq var idi. Bir gün Kraliça Viktoriya Mirzə Əbdül Kərimin masa arxasında qulluqçu kimi xidmət göstərdiyi bütün şəkillərinin məhv edilməsi haqqında göstəriş verir. Üstəlik ona Hindistanda böyük torpaq sahəsi bağışlayır. Əldə olunan məlumatlardan, bu böyük sevginin şərəfinə yazılan kitablardan və çəkilən filmdən bəlli olur ki, dövrü üçün Böyük Britaniyanın döyünən qəlbi sayılan Kraliça Viktoriya Mirzə Əbdül Kərimə yazdığı bütün məktublarını “Sənin ən yaxın dostun”, “Səni sevən anan” imzaları ilə tamamlayır. Bu münasibətlər Kraliça dünyasını dəyişənə qədər, 14 il davam edir. Ölümündən əvvəl Viktoriya dəfn mərasimində Mirzə Əbdül Kərimin tabutunun yanında addımlamasını vəsiyyət edir. Bu şərəfə yalnız kral ailəsi üzvləri və ya zadəganlar layiq görülürdülər. Əldə olunan məlumatlardan o da bəlli olur ki, Viktoriyanın tabutunun qapağı örtülməzdən əvvəl Mirzə Əbdül Kərim onun üzünü son dəfə görmək istədiyini bildirir və bu istəyinə nail olur.
Sevgisinə fəda olan Mirzə Əbdül Kərim 46 yaşında heç bir varisi olmadan dünyadan köçür
Kraliça dünyaya vida nəğməsi oxuduqdan sonra Viktoriyanın varisləri Mirzə Əbdül Kərimi Vindzor sarayından çıxarırlar. 1901-ci il yanvarın 22-də kral VII Eduard Məhəmməd Mirzə Əbdül Kərimin yaşadığı evə hərbçilər yollayıb axtarışlar apartdırır. Kraliça ilə Mirzə Əbdül Kərim arasında olan bütün yazışmalar yandırılır. Bundan sonra ondan İngiltərəni tərk etməsi tələb edilir və Əbdül Kərimə ailəsinin və özünün daha ciddi şəkildə cəzalandırılmaması üçün susması tapşırılır. Vətənə – Hindistana qayıdan Məhəmməd Əbdül Kərim Kraliçanın ona bağışladığı malikanədə yaşayır. Sonsuz, hüdudları məlum olmayan sevgisinə fəda olan Mirzə Əbdül Kərim 1909-cu ildə, 46 yaşında heç bir varisi olmadan dünyadan köçür.
Şrabani Viktoriyanın Kral Arxivindəki illərlə toz içində qalan, urdu dilində yazılan gündəliyini tapır
Qanq çayında sular durulduqdan, Hindistan hürriyyətə qovuşduqdan sonra Mirzə Əbdül Kərimin yaxın qohumları Pakistana köçüb gedərkən ona məxsus bütün arxivi də özləri ilə aparırlar. Üstündən illər ötdükdən sonra İngiltərədə yaşayan jurnalist Şrabani Basu Britaniya kral sarayında olarkən Şərq görünüşlü şəxsin büstünə və portretlərinə rast gəlir. Araşdırmalar zamanı Şrabani Viktoriyanın Kral Arxivindəki illərlə toz içində qalan, urdu dilində yazılan gündəliyini tapır. 2010-cu ildə Şrabani Basunun “Viktoriya və Albert” kitabı işıq üzü görür. Həmin vaxt Hindistana yollanan jurnalistə Bəyim Qəmər Cahan adlı qadından zəng gəlir. O, Mirzə Məhəmməd Əbdül Kərimin gündəliyinin onda olduğunu bildirir. Gündəlik də daxil olmaqla, Mirzəyə məxsus bütün sənədlər Şrabaniyə təqdim edilir. 2017-ci ildə həmin kitab və sənədlər əsasında dillərə dastan “Viktoriya və Albert” filmi çəkilir. Filmdə həmçinin Knut Hamsunun “Viktoriya” romanından istifadə edilir.
Bu həzin, kövrək, hüdudsuz sevgi dastanı ilə tanış olduqdan sonra düşündüm: dünyanı gerçəkdən də, məhəbbət və mərhəmət xilas edəcək. Viktoriyanın mərhəmət, Albertin məhəbbət dolu duyğularına bu gün iki qütbə – Qərbə və Şərqə yenidən bölünən dünyanın daha çox ehtiyacı var…
Şərəf Cəlilli
